Γράφει η Νινέττα Καββαδία, φιλόλογος

104 χρόνια από την εκτέλεση του Κερκυραίου πολιτικού, γιου του πρώην πρωθυπουργού Γεωργίου Θεοτόκη. Η Δίκη των Έξι, η Μικρασιατική Καταστροφή και η τραγική κορύφωση του Εθνικού Διχασμού.

Ο Νικόλαος Θεοτόκης, γιος του πολιτικού Γεωργίου Θεοτόκη, που διετέλεσε επανειλημμένα πρωθυπουργός της Ελλάδας, ήταν ένας από τους έξι καταδικασθέντες που εκτελέστηκαν στις 15 Νοεμβρίου 1922, μετά τη λεγόμενη Δίκη των Έξι. Η εκτέλεσή του στο Γουδή αποτέλεσε μία από τις πιο δραματικές στιγμές της νεότερης ελληνικής ιστορίας, στον απόηχο της Μικρασιατικής Καταστροφής και μέσα στο κλίμα του βαθύτατου Εθνικού Διχασμού.

Ο Νικόλαος Θεοτόκης γεννήθηκε στην Κέρκυρα το 1878. Ήταν γιος του Γεωργίου Θεοτόκη, αδελφός του επίσης πολιτικού Ιωάννη (Τζον) Θεοτόκη και της Ζαΐρας Θεοτόκη, μητέρας του μετέπειτα πρωθυπουργού Γεωργίου Ράλλη. Σπούδασε νομικά στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και πολιτικές επιστήμες στο Παρίσι και το Βερολίνο.

Το 1899 εισήλθε στη διπλωματική υπηρεσία του Υπουργείου Εξωτερικών και υπηρέτησε ως υποπρόξενος στο Δεδέαγατς (σημερινή Αλεξανδρούπολη) και στη Μαγνησία. Το 1905 αποσπάστηκε ως γραμματέας στην ελληνική πρεσβεία του Παρισιού και στη συνέχεια της Βιέννης. Το 1909 τοποθετήθηκε ως πρώτος γραμματέας στην ελληνική πρεσβεία της Κωνσταντινούπολης και αργότερα υπηρέτησε στις πρεσβείες των Παρισίων και της Βέρνης.

Με την έναρξη του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου τοποθετήθηκε στην ελληνική πρεσβεία του Βερολίνου, όπου αργότερα ανέλαβε καθήκοντα πρεσβευτή. Το 1917, μετά τις πολιτικές εξελίξεις που οδήγησαν στην επικράτηση του κινήματος της Εθνικής Άμυνας και την εκθρόνιση του βασιλιά Κωνσταντίνου, ως γερμανόφιλος και μοναρχικός ακολούθησε τον έκπτωτο βασιλιά στην Ελβετία.

Επιστρέφοντας στην Ελλάδα το 1920, παραιτήθηκε από το διπλωματικό σώμα για να ασχοληθεί με την πολιτική. Στις εκλογές της 1ης Νοεμβρίου 1920 εξελέγη βουλευτής Κέρκυρας με το Λαϊκό Κόμμα. Στις 24 Ιανουαρίου 1921 ανέλαβε το Υπουργείο Δικαιοσύνης στην κυβέρνηση του Νικολάου Καλογερόπουλου και στη συνέχεια τα χαρτοφυλάκια των υπουργείων Ναυτικών και Στρατιωτικών (20 Φεβρουαρίου – 26 Μαρτίου 1921).

Στις δύο διαδοχικές κυβερνήσεις του Δημητρίου Γούναρη διετέλεσε υπουργός Στρατιωτικών (26 Μαρτίου 1921 – 3 Μαΐου 1922), ενώ διατήρησε το ίδιο χαρτοφυλάκιο και στην κυβέρνηση του Πέτρου Πρωτοπαπαδάκη (9 Μαΐου – 28 Αυγούστου 1922).

Η πολιτική του διαδρομή εξελίχθηκε σε μια ιδιαίτερα κρίσιμη περίοδο για την Ελλάδα. Μετά τις εκλογές του Νοεμβρίου 1920, την επιστροφή του βασιλιά Κωνσταντίνου και την αλλαγή της πολιτικής ηγεσίας, η χώρα βρέθηκε αντιμέτωπη με νέους διπλωματικούς συσχετισμούς και σοβαρές στρατιωτικές δυσκολίες στη Μικρά Ασία. Η ευθύνη για την καταστροφή του 1922 αποτέλεσε έκτοτε αντικείμενο έντονης πολιτικής και ιστορικής αντιπαράθεσης και δεν μπορεί να αποδοθεί αποκλειστικά σε μία παράταξη ή σε μεμονωμένα πρόσωπα.

Η Δίκη των Έξι και η εκτέλεση στο Γουδή

Μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή και την Επανάσταση του 1922, η Επαναστατική Επιτροπή προχώρησε στη σύλληψη πολιτικών και στρατιωτικών προσώπων που θεωρήθηκαν υπεύθυνα για την εθνική τραγωδία. Ο Νικόλαος Θεοτόκης συνελήφθη στις 14 Σεπτεμβρίου 1922 και παραπέμφθηκε σε έκτακτο στρατοδικείο ως ένας από τους πρωταιτίους της καταστροφής.

Η Δίκη των Έξι άρχισε στις 31 Οκτωβρίου 1922 και ολοκληρώθηκε στις 15 Νοεμβρίου. Στο εδώλιο κάθισαν οκτώ κατηγορούμενοι: επτά πολιτικοί και ένας στρατιωτικός.

Συγκεκριμένα, κατηγορούμενοι ήταν ο Γεώργιος Χατζανέστης, διοικητής της Στρατιάς της Μικράς Ασίας, ο Δημήτριος Γούναρης, ο Νικόλαος Στράτος και ο Πέτρος Πρωτοπαπαδάκης, πρώην πρωθυπουργοί, ο Μιχαήλ Γούδας, υποναύαρχος και πρώην υπουργός, ο Ξενοφών Στρατηγός, υποστράτηγος και πρώην υπουργός, καθώς και οι Νικόλαος Θεοτόκης και Γεώργιος Μπαλτατζής, πρώην υπουργοί Στρατιωτικών και Εξωτερικών αντίστοιχα.

Έξι από τους οκτώ καταδικάστηκαν σε θάνατο: οι Δημήτριος Γούναρης, Πέτρος Πρωτοπαπαδάκης, Νικόλαος Στράτος, Γεώργιος Μπαλτατζής, Νικόλαος Θεοτόκης και Γεώργιος Χατζανέστης. Οι Μιχαήλ Γούδας και Ξενοφών Στρατηγός καταδικάστηκαν σε ισόβια κάθειρξη. Από τις έξι εκτελέσεις προέκυψε και η ονομασία «Δίκη των Έξι», παρότι οι κατηγορούμενοι ήταν οκτώ.

Στις 9 το πρωί της 15ης Νοεμβρίου, στις φυλακές Αβέρωφ, ανακοινώθηκε στους καταδικασθέντες η απόφαση του δικαστηρίου από τον επαναστατικό επίτροπο Γρηγοριάδη. Φρούραρχος της εκτέλεσης ήταν ο ταγματάρχης Σπαής, ο οποίος είχε καταθέσει ως μάρτυρας κατηγορίας. Σύμφωνα με τις ιστορικές μαρτυρίες, κανένας από τους μελλοθάνατους δεν θέλησε να του δέσουν τα μάτια.

Οι έξι εκτελέστηκαν διά τυφεκισμού στο Γουδή στις 11:27 το πρωί. Τα σώματά τους μεταφέρθηκαν, υπό δρακόντεια μέτρα ασφαλείας, στο Α΄ Νεκροταφείο Αθηνών, όπου ενταφιάστηκαν με συνοπτικές διαδικασίες.

Η εκτέλεση των έξι αποτέλεσε την κορύφωση, αλλά και μία από τις πιο τραγικές σελίδες του Εθνικού Διχασμού, που είχε διχάσει βαθιά την ελληνική κοινωνία και πολιτική ζωή.

Η ιστορική αποτίμηση και οι αμφισβητήσεις

Η Δίκη των Έξι πραγματοποιήθηκε σε συνθήκες έντονης πολιτικής και κοινωνικής αναταραχής, μετά την κατάρρευση του μικρασιατικού μετώπου. Η νομιμότητα της διαδικασίας, η δυνατότητα ουσιαστικής υπεράσπισης των κατηγορουμένων και η πολιτική σκοπιμότητα της καταδίκης εξακολουθούν να αποτελούν αντικείμενο ιστορικής συζήτησης.

Ο ιστορικός Τάσος Βουρνάς υποστήριξε ότι η κατηγορία της ενσυνείδητης προδοσίας δεν μπορούσε να ευσταθήσει. Ο Ελευθέριος Βενιζέλος, σε μεταγενέστερες τοποθετήσεις του, διαφώνησε με τον χαρακτηρισμό των εκτελεσθέντων ως προδοτών. Αντίστοιχα, ο Θεόδωρος Πάγκαλος φέρεται να χαρακτήρισε τους εκτελεσθέντες μοιραία και αναγκαία θύματα στον βωμό της πατρίδας. Σύμφωνα, επίσης, με μεταγενέστερη μαρτυρία φίλου του, ο Νικόλαος Πλαστήρας φέρεται να εξέφρασε αργότερα τη μεταμέλειά του για τις εκτελέσεις.

Οι αναφορές αυτές αποτυπώνουν τις αντιφάσεις και τις διαφορετικές προσεγγίσεις που συνόδευσαν την ιστορική αποτίμηση της δίκης. Σε κάθε περίπτωση, η απόδοση πολιτικών και στρατιωτικών ευθυνών για τη Μικρασιατική Καταστροφή δεν μπορεί να συγχέεται με την απόδειξη του αδικήματος της εσχάτης προδοσίας.

Η ανατροπή της καταδικαστικής απόφασης από τον Άρειο Πάγο

Σχεδόν εννέα δεκαετίες μετά τις εκτελέσεις, η υπόθεση επανήλθε στη Δικαιοσύνη.

Το 2008, ο Μιχαήλ Πρωτοπαπαδάκης, εγγονός του εκτελεσθέντος πρώην πρωθυπουργού Πέτρου Πρωτοπαπαδάκη, ανέθεσε στον δικηγόρο Νίκο Βασιλάτο να καταθέσει αίτηση για την επανάληψη της διαδικασίας της Δίκης των Έξι, επικαλούμενος νέα στοιχεία που αμφισβητούσαν την ορθότητα της καταδικαστικής απόφασης.

Το 2009, το Ζ΄ Ποινικό Τμήμα του Αρείου Πάγου, με την απόφαση 1533/2009, δέχθηκε την αίτηση επανάληψης της διαδικασίας, με οριακή πλειοψηφία. Η υπόθεση ακολούθως οδηγήθηκε σε νέα δικαστική εξέλιξη, καθώς προέκυψε ζήτημα συμπλήρωσης της απόφασης.

Στις 12 Μαΐου 2010, το Ζ΄ Ποινικό Τμήμα του Αρείου Πάγου, με την απόφαση 1675/2010, προχώρησε στην ακύρωση της καταδικαστικής απόφασης του Έκτακτου Επαναστατικού Στρατοδικείου Αθηνών για όλους τους καταδικασθέντες. Παράλληλα, διέταξε την οριστική παύση της ποινικής δίωξης λόγω παραγραφής των αδικημάτων.

Επομένως, η δικαστική εξέλιξη του 2010 δεν ήταν μια νέα αθωωτική δίκη, αλλά η ακύρωση της ιστορικής καταδικαστικής απόφασης και η οριστική παύση της ποινικής δίωξης. Η εξέλιξη αυτή αποτέλεσε σημαντικό σταθμό στη μεταγενέστερη αποτίμηση της Δίκης των Έξι.

ΑΠΟΦΑΣΗ 1675/2010 ()+2

Η μνήμη του Κερκυραίου πολιτικού

Ο Νικόλαος Θεοτόκης υπήρξε μία από τις πολιτικές προσωπικότητες της Κέρκυρας που συνδέθηκαν με τις δραματικές εξελίξεις της περιόδου 1920-1922. Η διπλωματική του σταδιοδρομία, η πολιτική του δράση και η υπουργική του θητεία τον έφεραν στο επίκεντρο μιας από τις μεγαλύτερες εθνικές κρίσεις της νεότερης ελληνικής ιστορίας.

Η εκτέλεσή του στις 15 Νοεμβρίου 1922 δεν αποτελεί μόνο ένα επεισόδιο στην προσωπική και πολιτική του διαδρομή. Συνδέεται με την τραγική κατάληξη του Εθνικού Διχασμού, τις ευθύνες για τη Μικρασιατική Καταστροφή και το διαχρονικό ερώτημα για τα όρια της δικαιοσύνης όταν αυτή ασκείται μέσα σε συνθήκες πολιτικής εκδίκησης και εθνικής αναταραχής.

Η μεταγενέστερη ακύρωση της καταδικαστικής απόφασης από τον Άρειο Πάγο επανέφερε στο προσκήνιο την ανάγκη ιστορικής και δικαστικής επανεξέτασης μιας από τις πιο σκοτεινές σελίδες της ελληνικής πολιτικής ιστορίας.

Πηγές:

- Sansimera.gr

- Μηχανή του Χρόνου

- in.gr – 15 Νοεμβρίου 1922: Η εκτέλεση των Έξι

- Άρειος Πάγος – Απόφαση 1675/2010

- Γενικά Αρχεία του Κράτους – Ψηφιακή Πύλη Αρχείων 1922

- Ιστορία Γ΄ Γυμνασίου – Η Δίκη των Έξι