Ο Γιάννης Καΐλης, φοιτητής της Σχολής Καλών Τεχνών και ενεργός αγωνιστής του αντιδικτατορικού αγώνα, ήταν εκείνος που έγραψε στην πύλη του Πολυτεχνείου τα ιστορικά συνθήματα «Έξω αι ΗΠΑ» και «Έξω το ΝΑΤΟ». Τρεις μήνες μετά την εξέγερση του Νοέμβρη του 1973, βρέθηκε νεκρός στην οδό Βαλτετσίου, με τη χούντα να επιχειρεί να παρουσιάσει τη δολοφονία του ως αυτοκτονία. Χάρη στον επίμονο αγώνα της δικηγόρου Φιλάνθης Ψυρρή, αποκαλύφθηκε η αλήθεια. Η ζωή, η αντιδικτατορική δράση και το καλλιτεχνικό έργο του αποτελούν ένα ακόμη συγκλονιστικό κεφάλαιο της ιστορίας της αντίστασης στη δικτατορία.

«Δεν μπορούσαμε ούτε να τον κλάψουμε»

Στις 22 Φεβρουαρίου 1974, τρεις μήνες μετά την εισβολή του τανκ στον χώρο του Πολυτεχνείου, σε ένα οικόπεδο της οδού Βαλτετσίου, δίπλα σε μια νεοανεγειρόμενη οικοδομή στην Αθήνα, περαστικοί ανακάλυψαν το πτώμα ενός 24χρονου άνδρα. Χτυπημένος μέχρι θανάτου, με σπασμένα δάχτυλα και κατακρεουργημένο κεφάλι, ο νεκρός έφερε εμφανή σημάδια βίας, που δεν συμβάδιζαν με την επίσημη εκδοχή για τον θάνατό του. Η εκδοχή της «αυτοκτονίας» δεν έπειθε.

Τις αμφιβολίες ενίσχυε το γεγονός ότι ο 24χρονος φοιτητής της Σχολής Καλών Τεχνών καταζητούνταν από τη χούντα, είχε εξαφανιστεί για ημέρες από τους οικείους του, ενώ υπήρχαν πληροφορίες ότι είχε ήδη συλληφθεί.

Ονομαζόταν Γιάννης Καΐλης. Ήταν ο φοιτητής που είχε γράψει με το πινέλο του στην πύλη του Πολυτεχνείου δύο συνθήματα που έμειναν άσβηστα στην Ιστορία: «ΕΞΩ αι ΗΠΑ», «ΕΞΩ το ΝΑΤΟ».

Ανάμεσα στο πλήθος που συγκεντρώθηκε εκείνο το απόγευμα στην οδό Βαλτετσίου βρέθηκε τυχαία και η δικηγόρος Φιλάνθη Ψυρρή. Μια γυναίκα που θα ξεκινούσε έναν ανένδοτο αγώνα, ο οποίος θα συνεχιζόταν μέχρι την τελική δικαίωση του νεκρού φοιτητή.

Χρειάστηκε να ακολουθήσουν έρευνες, εκταφή της σορού έναν χρόνο αργότερα και νέο πόρισμα, προκειμένου να αναγνωριστεί επίσημα ότι ο Γιάννης Καΐλης είχε δολοφονηθεί από τη χούντα εξαιτίας των δημοκρατικών του ιδεών και της συμμετοχής του στον αντιδικτατορικό αγώνα.

Η ζωή και η δράση του

«Ο Γιάννης γεννήθηκε το 1950 στο Δίστομο. Ήταν ορφανός από τα τρία του χρόνια, σε μια οικογένεια με τέσσερα παιδιά. Ήταν πολύ φτωχός. Ξεκίνησε να εργάζεται από πολύ μικρός σε οικοδομές και αλλού, για να μπορέσει να τελειώσει το Γυμνάσιο. Ήμασταν στην ίδια ηλικία και στην ίδια γειτονιά», λέει η Μίνα Κώτσου, πρόεδρος του Πολιτισμικού Συλλόγου Διστόμου, ο οποίος διοργάνωσε έκθεση για τον ζωγράφο μαζί με τον Σύλλογο Γυναικών Αγίου Νικολάου Λιβαδειάς και τον τοπικό δήμο.

«Είχε κλίση στη ζωγραφική και το 1971 εισήχθη στη Σχολή Καλών Τεχνών. Ήταν ένα από τα ενεργά μέλη του αγώνα των φοιτητών κατά της χούντας και ένας από τους πρωταγωνιστές στα γεγονότα του Πολυτεχνείου. Σύμφωνα με τις πληροφορίες που έχουμε, τα συνθήματα στις κολόνες της πύλης ήταν γραμμένα από τον ίδιο, όπως και πολλά αντιχουντικά σκίτσα που κυκλοφορούσαν από χέρι σε χέρι μέσα από τα κάγκελα του Πολυτεχνείου», συμπληρώνει.

Το ψέμα της «αυτοκτονίας»

Μετά τα γεγονότα του Νοέμβρη, η χούντα αναζητούσε τον Γιάννη Καΐλη. Τον Φεβρουάριο του 1974 είχε επιστρέψει για λίγες ημέρες στο Δίστομο. Όταν γύρισε στην Αθήνα, εξαφανίστηκε.

«Βρέθηκε λίγο μετά, πεταμένος, στην οδό Βαλτετσίου. Είπαν ότι αυτοκτόνησε πέφτοντας από τη διπλανή οικοδομή, όμως αυτό ήταν ψέμα. Όταν αυτοκτονείς, λόγω του νόμου της βαρύτητας, πέφτεις ακριβώς κάτω και όχι μερικά μέτρα παραπέρα, στο διπλανό οικόπεδο. Την αναγνώριση του πτώματος έκανε μία ξαδέλφη του», αναφέρει η Μίνα Κώτσου.

«Θυμάμαι το άγριο κλίμα, το κλίμα τρομοκρατίας που επικρατούσε στο χωριό όταν η σορός του έφτασε στο Δίστομο», περιγράφει στα «ΝΕΑ» ο Λουκάς Δημάκας, αντιπρόεδρος του συλλόγου.

«Υποτίθεται ότι επρόκειτο για αυτοκτονία και τον έφεραν συνοδεία 15 ασφαλιτών. Δεν άφηναν την οικογένεια ούτε να ανοίξει το φέρετρο. Δεν ήθελαν ούτε να τον πάνε στο σπίτι του. Ήθελαν να γίνει η ταφή όσο το δυνατόν πιο γρήγορα. Με το ζόρι άφησαν μια νοσοκόμα να τον αλλάξει, επειδή ξεσηκώθηκε ο κόσμος», διηγείται.

«Είχα οργή, είχα θυμό»

Τα χρόνια που πέρασαν δεν κατάφεραν να στεγνώσουν τα δάκρυα στα μάτια της μεγαλύτερης αδελφής του φοιτητή, της Σουλτάνας Καΐλη. Καθώς ανακαλεί τα γεγονότα, η φωνή της σπάει.

«Δεν μπορούσαμε ούτε να ανοίξουμε την ψυχή μας. Ερχόταν κόσμος στο σπίτι –υποτίθεται για να μας συμπαρασταθεί– και μας έλεγαν “μη μιλάς”. Ύστερα από αυτό περάσαμε ζωή σκυλίσια. Η μάνα μου του είχε αδυναμία και αρρώστησε ψυχολογικά. Από αυτό το παιδί περίμενε πολλά. Θα έκανε μεγάλη προκοπή. Μόνος, ορφανός, χωρίς φροντιστήρια, πάλεψε με αγώνα για να σπουδάσει. Είχε ταλέντο στη ζωγραφική. Κι εμείς δεν μπορούσαμε ούτε να τον κλάψουμε. Είχα οργή, είχα θυμό. Τώρα αρχίζω να σκέφτομαι διαφορετικά», λέει η Σουλτάνα Καΐλη.

Και συνεχίζει:

«Την ημέρα που μπήκε το τανκ στο Πολυτεχνείο, ήταν μέσα. Χτυπήθηκε, αλλά όχι πολύ. Φορούσε ένα παλτό που τον προστάτευσε. Το ξεπέρασε. Ήταν Καθαρή Δευτέρα όταν μάθαμε ότι σκοτώθηκε. Τον περιμέναμε να έρθει στο χωριό για τις Απόκριες. Είχε κανονίσει να πάει και σε μια λέσχη στους Δελφούς, όπου συγκεντρώνονταν για να ζωγραφίσουν, αλλά δεν ήρθε. Μας πήραν τηλέφωνο και μας είπαν ότι βρισκόταν στο νεκροτομείο».

Η δικαίωση

Ακολούθησαν πολλά, μέχρις ότου η δικηγόρος Φιλάνθη Ψυρρή καταφέρει να αποδείξει ότι ο θάνατος του Γιάννη Καΐλη δεν ήταν αυτοκτονία, αλλά δολοφονία.

Η αγωνίστρια δικηγόρος ανέλαβε συνολικά 36 υποθέσεις ανθρώπων που είχαν δολοφονηθεί από τα χουντικά βασανιστήρια και τους οποίους οι Αρχές παρουσίαζαν ως αυτόχειρες.

Παρά τις προσπάθειες της δικτατορίας να παρουσιάσει τον Γιάννη Καΐλη ως ψυχικά διαταραγμένο και ως άνθρωπο χωρίς ουσιαστική συμμετοχή στα γεγονότα του Πολυτεχνείου, η έρευνα έφερε στο φως σημαντικά στοιχεία.

Ανάμεσα σε αυτά ήταν και η επίσημη αναφορά του χουντικού Καραπαναγιώτη, ασφαλίτη και προϊσταμένου του «Σπουδαστικού» της Γενικής Ασφάλειας, ο οποίος τον Δεκέμβριο του 1973 ανέφερε χαρακτηριστικά:

«Μεταξύ των συμμετασχόντων εις τα έκτροπα του Πολυτεχνείου ήταν και ο φοιτητής Γιάννης Καΐλης του Ν. και της Βασ. Γεν. το 1950 εις το Δίστομο, κάτοικος οδούς Ευδήλου 7 όστις παρέμεινε καθ’ όλην την διάρκεια των επεισοδίων ΕΠΡΩΤΟΣΤΑΤΗΣΕΝ εις την αναγραφήν συνθημάτων και εσχεδίασε το πανώ ΕΞΩ ΟΙ ΑΜΕΡΙΚΑΝΟΙ».

Η ίδια η χουντική αναφορά διέψευδε, επομένως, τους ισχυρισμούς του καθεστώτος για την απουσία αντιδικτατορικής δράσης του φοιτητή.

«Τον επόμενο Ιούνιο έγινε η εκταφή», θυμάται η Σουλτάνα Καΐλη. «Εγώ πήγα. Πήραν τα οστά, έκαναν εξετάσεις και φάνηκε ότι πρώτα σκοτώθηκε και μετά πετάχτηκε στο οικόπεδο».

Η Φιλάνθη Ψυρρή ήταν πεπεισμένη από την πρώτη στιγμή ότι επρόκειτο για δολοφονία. Σε παλαιότερη ομιλία της είχε περιγράψει χαρακτηριστικά:

«Απ’ την πρώτη στιγμή που είδα εντελώς τυχαία νεκρό τον Γιάννη κι άκουσα σχόλια και φήμες για ερωτικές απογοητεύσεις κ.λπ. από συγκεντρωμένους νεαρούς τραμπούκους που χαχάνιζαν περιπαιχτικά, σχημάτισα την πεποίθηση ότι ο Γιάννης δολοφονήθηκε και ευτυχώς δικαιώθηκα. Πάντα μου πίστευα πως οι άνθρωποι που έχουν ιδανικά δεν αυτοκτονούν ποτέ. Αγωνίζονται για αυτά και πεθαίνουν γι’ αυτά ή, πιο σωστά, δολοφονούνται απ’ αυτούς που δεν έχουν ιδανικά…».

Οι εκθέσεις και το καλλιτεχνικό του έργο

Η πρώτη έκθεση με έργα του Γιάννη Καΐλη διοργανώθηκε έναν χρόνο μετά τον θάνατό του, από τις 4 έως τις 19 Μαρτίου 1975, στην Αθήνα, με πρωτοβουλία του Συλλόγου Σπουδαστών της Ανωτάτης Σχολής Καλών Τεχνών (Α.Σ.Κ.Τ.) και του Κέντρου Εικαστικών Τεχνών. Τα επόμενα χρόνια ακολούθησαν άλλες δύο εκθέσεις.

Έργα του βρίσκονται στην Εθνική Πινακοθήκη, στον Δήμο Διστόμου, καθώς και σε συλλογές συγγενών και φίλων του. Αργότερα διοργανώθηκε μεγαλύτερη έκθεση, με 32 έργα του, τα οποία καλύπτουν τη δημιουργική του πορεία από τα μαθητικά του χρόνια μέχρι τον θάνατό του.

Ιδιαίτερα κολακευτικά λόγια για το καλλιτεχνικό του έργο έχουν γράψει οι ζωγράφοι και καθηγητές του Δημήτρης Καλαμάρας και Γιάννης Μόραλης, καθώς και ο γλύπτης Θύμιος Πανουργιάς, μεταξύ άλλων.

Στο Δίστομο, ο δρόμος που οδηγεί στο Μαυσωλείο των Θυμάτων της Σφαγής της 10ης Ιουνίου 1944 φέρει το όνομά του.

Ο Γιάννης Καΐλης δεν ήταν απλώς ένας νέος καλλιτέχνης που δολοφονήθηκε από τη δικτατορία. Ήταν ένας από τους νέους ανθρώπους που αντιστάθηκαν στη χούντα, συμμετείχαν στον αγώνα του Πολυτεχνείου και πλήρωσαν με τη ζωή τους την πολιτική και δημοκρατική τους δράση. Τα συνθήματα που έγραψε στην πύλη του Πολυτεχνείου παραμένουν ζωντανά σύμβολα μιας εποχής αγώνων, αντίστασης και θυσιών.