Δημήτρης Τσιριγώτης

Οχτώ παραδείγματα τοποθέτησης αόρατων ορίων στους μαθητές από τους εκπαιδευτικούς

Το κείμενο αυτό ασχολείται με τεχνικές με τις οποίες ο εκπαιδευτικός καλλιεργεί στους μαθητές την αίσθηση των ορίων, χωρίς να χρειάζεται να καταφεύγει συνεχώς σε εντολές, παρατηρήσεις και τιμωρίες. Η τοποθέτηση των ορίων στην τάξη μπορεί να γίνει με απόλυτα φυσικό τρόπο, χωρίς φωνές, εντάσεις ή αυστηρές «κηρύξεις» που προκαλούν αντιδράσεις. Το μυστικό είναι να καθοδηγείς τη συμπεριφορά των μαθητών μέσα από τη δομή, τη γλώσσα του σώματος και τη θετική ενίσχυση, ώστε να νιώθουν ότι ακολουθούν μια φυσική ροή και όχι έναν καταναγκασμό.

Όρια «αγγίγματα» και όχι «συρματοπλέγματα»

Ο ψυχίατρος Ματθαίος Γιωσαφάτ έχει αναφερθεί εκτενώς στη σημασία του αγγίγματος, της αγκαλιάς και της σωματικής επαφής κατά τον πρώτο χρόνο της ζωής του παιδιού. Η βασική ιδέα του είναι ότι το μωρό, μέσα από τη σωματική επαφή με τον άνθρωπο που το φροντίζει, αρχίζει να αποκτά την αίσθηση ότι έχει ένα δικό του σώμα, ότι κάπου αρχίζει και κάπου τελειώνει. Βρίσκει τα όριά του δηλαδή. 

Σύμφωνα με την προσέγγιση του Γιωσαφάτ, το άγγιγμα, η αγκαλιά και η σταθερή παρουσία του φροντιστή συμβάλλουν ώστε το μωρό να αναπτύξει σταδιακά την αίσθηση του σώματός του και να βιώσει ασφάλεια μέσα στον κόσμο. Η αίσθηση της ασφάλειας είναι εκ των ων ουκ άνευ για το μεγάλωμα ενός παιδιού. 

Να πάμε τώρα και στο σχολείο. Εδώ υπάρχει μια ενδιαφέρουσα παιδαγωγική αναλογία: Όχι ότι τα βρεφικά όρια και οι σχολικοί κανόνες είναι το ίδιο πράγμα, αλλά ότι και στις δύο περιπτώσεις η αίσθηση ασφάλειας και η σταθερότητα έχουν σημασία. Ο μαθητής έχει ανάγκη από έναν εκπαιδευτικό που θέτει σαφή, σταθερά και δίκαια όρια, όχι για να τον περιορίσει, αλλά για να του προσφέρει ένα ασφαλές πλαίσιο μέσα στο οποίο μπορεί να εκφραστεί, να δοκιμάσει, να κάνει λάθη και να εξελιχθεί. Όταν γνωρίζει τι να περιμένει, δεν χρειάζεται να δοκιμάζει διαρκώς τις αντοχές του εκπαιδευτικού για να ανακαλύψει μέχρι πού μπορεί να φτάσει.

Τα όρια στις μικρές ηλικίες τα βάζουν οι ενήλικες, οι γονείς στο σπίτι και οι εκπαιδευτικοί στο σχολείο. Όσο τα παιδιά μεγαλώνουν τα όρια αυτά θα εσωτερικοποιηθούν, αρκεί τα παιδιά να μην τα θεωρούσαν εχθρικά όταν ήταν ακόμα εξωτερικά. Πρέπει δηλαδή τα παιδιά να τα είχαν δεχτεί ως κάτι που κάνουν οι ενήλικες για το δικό τους καλό. Ως «αγγίγματα» των ενηλίκων που τα οριοθετούν και όχι ως συρματοπλέγματα. Στα συρματοπλέγματα τα παιδιά θα πονέσουν και θα κάνουν πίσω αλλά ποτέ δεν πρόκειται να πειστούν πως ήταν για το δικό τους καλό. Και μεγαλώνοντας θα ψάξουν τρόπους ή να περνάνε ανάμεσά τους ή να τα κόβουν. 

ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ ΤΟΠΟΘΕΤΗΣΗΣ ΑΟΡΑΤΩΝ ΟΡΙΩΝ ΑΠΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥΣ

1) Αναγνώριση του συναισθήματος αλλά όχι της συμπεριφοράς

 Όταν το παιδί νιώθει ότι το καταλαβαίνουν, μειώνεται η αντίσταση. 

• Παράδειγμα: Ένας μαθητής κάνει έντονη φασαρία στο μάθημα. Ο εκπαιδευτικός λέει στον μαθητή: «καταλαβαίνω πως νιώθεις» (αναγνώριση του συναισθήματος-ενσυναίσθηση). Συνεχίζει λέγοντας: «αλλά δεν καταλαβαίνω την συμπεριφορά σου. Δεν επιτρέπεται να έχεις τέτοια συμπεριφορά ό,τι και αν νιώθεις» (μη αναγνώριση της συμπεριφοράς και τοποθέτηση ορίου). 

Εδώ να πούμε το εξής: Ακούγεται συχνά πως όταν οι εκπαιδευτικοί επιπλήττουν ή βάζουν μία ποινή σε έναν μαθητή, πρέπει να είναι σαφές πως δεν χαρακτηρίζεται ο μαθητής αλλά η πράξη. Στην πραγματικότητα αυτό μπορεί να γίνει μόνο αν αποδεχτούμε από τον μαθητή το συναίσθημά του και αρνηθούμε την συμπεριφορά του. Όταν δηλαδή λέμε «μαθητής» εννοούμε το  τι αισθάνεται και όταν λέμε «πράξη» εννοούμε την συμπεριφορά του. 

2) Χρήση οριστικής αντί προστακτικής 

Ο εγκέφαλος των παιδιών (και των εφήβων) επεξεργάζεται πιο εύκολα τις θετικές οδηγίες. Οι εντολές και η χρήση της προστακτικής συχνά προκαλούν άμυνα ή εστιάζουν την προσοχή τους στην ίδια την απαγορευμένη πράξη.

• Παράδειγμα: Αντί για «Μην τρέχετε», πείτε: «Περπατάμε ήσυχα στον διάδρομο». Ή αντί για «Μην Μιλάτε» πείτε: «Μιλάμε ήσυχα τώρα».

3) Αντικατάσταση του «αν δεν»  με το «όταν»

• Παράδειγμα: Αντί για «Δεν θα βγείτε διάλειμμα αν δεν μαζέψετε τα πράγματά σας», πείτε: «Όταν τα θρανία μας είναι καθαρά, τότε είμαστε έτοιμοι για διάλειμμα».

4) Αντί για επίπληξη, παράδειγμα προς μίμηση

Αντί μάλωμα αυτών που δεν ακολουθούν τους κανόνες ή παραβαίνουν τα όρια, μπορείτε να επιβραβεύσετε αυτούς που τα εφαρμόζουν. 

• Παράδειγμα: Αντί για: «Σταματήστε να μιλάτε! Δεν μπορείτε να ησυχάσετε;» λέτε: «Μπράβο στους μαθητές της μεσαίας σειράς που κάνουν ησυχία ». Η προσοχή στρέφεται προς την επιθυμητή συμπεριφορά και οι υπόλοιποι μαθητές έχουν ένα σαφές παράδειγμα προς μίμηση. 

5)Το σώμα σου γίνεται όριο 

• Παράδειγμα: Ένας μαθητής αρχίζει να ασχολείται με ένα μπαλάκι κάτω από το θρανίο. Ο εκπαιδευτικός πλησιάζει το θρανίο, συνεχίζοντας να εξηγεί το μάθημα, και του απευθύνει για μια στιγμή το βλέμμα του. Ο μαθητής αντιλαμβάνεται ότι η συμπεριφορά του έγινε αντιληπτή και επιστρέφει στο μάθημα.

6) Η σιωπή σου γίνεται όριο 

• Παράδειγμα: Κατά τη διάρκεια του μαθήματος, δύο μαθητές συζητούν μεταξύ τους. Ο εκπαιδευτικός ολοκληρώνει τη φράση του και σταματά. Δεν τους κατονομάζει ούτε τους επιπλήττει. Περιμένει ήρεμα. Οι μαθητές αντιλαμβάνονται σταδιακά ότι το μάθημα δεν συνεχίζεται κανονικά όταν δεν υπάρχει η απαραίτητη προσοχή.

7) Έμφαση στις φυσικές συνέπειες και όχι στις άσχετες με την πράξη τιμωρίες 

• Παράδειγμα: Ένας μαθητής δεν προσπαθεί να λύσει μία άσκηση που έχει γράψει ο εκπαιδευτικός στον πίνακα και γενικά αδιαφορεί. Αντί για «θα ενημερώσω τους γονείς σου για την πλήρη αδιαφορία σου απέναντι στο μάθημα» πείτε: «στο επόμενο μάθημα θέλω να σηκωθείς στον πίνακα και να προσπαθήσεις να λύσεις την άσκηση». 

8) Το δικαίωμα της επιλογής

Αντί να του πείτε τι πρέπει να κάνει δώστε του την αίσθηση της επιλογής μεταξύ διάφορων εναλλακτικών.

• Παράδειγμα: Ένας μαθητής αρνείται να ξεκινήσει την εργασία του. Αντί να πείτε: «Άνοιξε αμέσως το βιβλίο σου! Πόσες φορές θα το πω;» λέτε: «Θέλεις να ξεκινήσεις από την πρώτη άσκηση ή να διαβάσουμε πρώτα μαζί την εκφώνηση;» Ο μαθητής επιλέγει τον τρόπο με τον οποίο θα ξεκινήσει, όχι το αν θα συμμετάσχει στην απαραίτητη εργασία.

Ποτέ λοιπόν ορατά όρια; 

Εδώ οφείλουμε να ξεκαθαρίσουμε το εξής: Προτιμάμε σε όλες τις περιπτώσεις τα αόρατα όρια από τα ορατά; Όχι. Υπάρχουν στιγμές που ο εκπαιδευτικός οφείλει να μιλήσει ξεκάθαρα, να σταματήσει μια συμπεριφορά ή να επιβάλει μια δίκαιη και αναλογική συνέπεια. Η διαφορά βρίσκεται στο αν αυτές οι παρεμβάσεις του αποτελούν μέρος ενός σταθερού παιδαγωγικού πλαισίου ή αν γίνονται το μοναδικό εργαλείο διαχείρισης της τάξης.

Αντί επιλόγου

Ο σκοπός των ορίων δεν είναι να μάθει ο μαθητής να υπακούει όσο τον παρακολουθεί ο εκπαιδευτικός. Είναι να αποκτήσει σταδιακά την ικανότητα να ρυθμίζει ο ίδιος τη συμπεριφορά του, ακόμη κι όταν κανείς δεν βρίσκεται δίπλα του για να του υποδείξει τι πρέπει να κάνει.

Τα καλύτερα όρια είναι εκείνα που, όσο ο μαθητής μεγαλώνει, χρειάζεται όλο και λιγότερο να του τα υπενθυμίζουμε. Όχι επειδή εξαφανίζονται, αλλά επειδή έχει μάθει να τα κουβαλά μέσα του.

Τα όρια, λοιπόν, δεν είναι το αντίθετο της ελευθερίας. Είναι συχνά η προϋπόθεση για να τη βιώσει το παιδί με ασφάλεια.