Γιώργης-Βύρων Δάβος = /kosmodromio.gr

Η επόμενη ημέρα της «αποκεφαλισμένης» θεοκρατίας.

Ο τρόπος με τον οποίο η ισραηλινή και αμερικανική επιδρομή στο Ιράν εξελίχθηκε έκανε σαφές, πέρα από τα μακρόπνοα σχέδια, πρώτον του Τελ Αβίβ για αλλαγή και κατατεμαχισμό του γεωπολιτικο-στρατηγικού χάρτη στη Μέση Ανατολή και τις αποβλέψεις του Τραμπ να βάλει στο χέρι τα πετρέλαια και τον στόχο να αλλάξει δραστικά το καθεστώς στην Τεχεράνη.

Η επίθεση της 1ης Μαρτίου 2026 ναι μεν, κλόνισε με την εξόντωση του ανώτατου ηγέτη Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ και της στενής ηγετικής του ομάδας, την κεφαλή του καθεστώτος, όμως παρά τον «στρατηγικό ίλιγγο» (σύμφωνα με τη Le Monde) που προκάλεσε, η αρχιτεκτονική του ισλαμικού καθεστώτος είναι τέτοια, που είναι δύσκολο να ισχυρισθεί ο οποιοσδήποτε πως έχει αποκεφαλισθεί πλήρως. Ήδη, στον δυτικό Τύπο, αλλά και στα στρατιωτικο-πολιτικά επιτελεία διατυπώνονται πολλές εικασίες για το ποιος ενδέχεται να είναι ο επόμενος αντικαταστάτης του Χαμενεΐ.

Θα ήταν μέγα λάθος και τούτο ακόμη και ο ίδιος ο Ντόναλντ Τραμπ το αναγνωρίζει, προειδοποιώντας για μακρύ πόλεμο και απώλειες, ότι το καθεστώς του Ιράν θα καταρρεύσει ως χάρτινος πύργος. Μολονότι στο παρελθόν τείνουμε να το ταυτίζουμε με τον εκάστοτε ανώτατο πνευματικό του ηγέτη, το Ιράν δεν είναι μια μία κλασική δικτατορία, με ενός ανδρός αρχή μόνο, αλλά διοικείται κι ακριβώς γι’ αυτό έχει επιβιώσει τόσες δεκαετίες από ένα πολυεπίπεδο θεσμικό σύστημα, το οποίο έχει  οικοδομηθεί συστηματικά όλον αυτόν τον καιρό με στόχο να έχει μία συνέχεια στην πολιτική του και να επιβιώνει ακόμη και σε τέτοιες κρίσεις. Η «Λερναία Ύδρα» ( για τους δυτικούς) του καθεστώτος -όπως δείχνει κι η εμπειρία μετά τις κλιμακούμενες δολοφονίες στελεχών του από τη Μοσάντ- πάντα καταφέρνει να αντικαθιστά τις απώλειές του με στελέχη που μοιράζονται τις ιδέες και τους στρατηγικούς στόχους με τους προκατόχους τους.

Το «Βαθύ Κράτος» του Ιράν:  Οι Φρουροί της Επανάστασης (IRGC) και οι Μπασίτζ

Εάν στο η θρησκευτική ηγεσία είναι η «ψυχή» του καθεστώτος, οι Φρουροί της Ισλαμικής Επανάστασης (Pasdaran) είναι το σώμα και η σπονδυλική του στήλη. Μάλιστα, σύμφωνα με τη βρετανική εφημερίσα «Guardian» πλέον η πραγματική εξουσία στο Ιράν μετατοπίζεται  de facto από τα τζαμιά στα στρατόπεδα. Οι Παζνταράν ελέγχουν πάνω από το 30% της ιρανικής οικονομίας και η οργάνωσή τους είναι αποκεντρωμένη, επιτρέποντας την επιβίωση ακόμα και μετά από κεντρικό πλήγμα. Πλέον το ερώτημα, όπως τονίζει η Le Monde, είναι εάν οι Φρουροί θα επιλέξουν έναν νέο Αγιατολάχ-μαριονέτα για να διατηρήσουν τη θρησκευτική και πολιτική νομιμοποίησή τους ή εάν θα προχωρήσουν σε ένα ανοιχτά στρατιωτικό καθεστώς, καταργώντας σταδιακά τον θεοκρατικό χαρακτήρα προς όφελος ενός εθνικιστικού-μιλιταριστικού αυταρχισμού.

Κάποιος βέβαια θα επικαλεσθεί έναν επικείμενο κοινωνικό αναβρασμό μετά την «εκκαθάριση» της θρησκευτικής και στρατιωτικής ηγεσίας. Μετά τις αναταραχές που απέδειξαν το χάσμα που υπάρχει ανάμεσα σε μεγάλη μερίδα της ιρανικής κοινωνίας και των Αγιατολάχ είναι τεράστιο. Πλην όμως, η εκτεταμένη και αιματηρή καταστολή, απέδειξε παράλληλα πως αι το σύστημα διαθέτει ένα τεράστιο δίκτυο εσωτερικής καταστολής. Αυτό που ακούει στο όνομα Μπασίτζ (Basij). Εκατομμύρια παραστρατιωτικοί εθελοντές, φανατικοί ακόλουθοι της ισλαμιστικής ιδεολογίας,  που είναι  ενταγμένοι  σε κάθε γειτονιά και εργοστάσιο. Η οργάνωση αυτή είναι σχεδιασμένη ακριβώς  για να διεξάγει «ασύμμετρο εσωτερικό πόλεμο» για όσο χρειασθεί. Η πτώση της κορυφής δεν σημαίνει απαραίτητα την πτώση της βάσης, η οποία φοβάται ακριβώς ότι η  κατάρρευση του συστήματος θα συμπαρασύρει κι αυτήν και θα σημάνει μάλιστα τη δική της εξόντωση.

Το κενό εξουσίας και ο μηχανισμός διαδοχής

Μέσα σε τούτο το πλαίσιο, όλοι σχεδόν συμφωνούν πως η εξάλειψη του Χαμενεΐ δημιουργεί μεν ένα προσωρινό κενό, αλλά που το ίδιο το Σύνταγμα της Ισλαμικής Δημοκρατίας προβλέπει κι απαιτεί την άμεση κάλυψή του. Το άρθρο 111 ορίζει ότι σε περίπτωση θανάτου ή ανικανότητας του Ανώτατου Ηγέτη, ένα συμβούλιο αποτελούμενο από τον Πρόεδρο, τον επικεφαλής της δικαστικής εξουσίας και ένα μέλος του Συμβουλίου των Φρουρών αναλαμβάνει τα καθήκοντά του μέχρι την εκλογή νέου ηγέτη από τη Συνέλευση των Εμπειρογνωμόνων (Majlis-e Khobregan).

Πολύ σωστά η ιταλική «Il Sole 24 Ore» υπογραμμίζει πως η διαδικασία αυτή δεν είναι μόνο θρησκευτική αλλά βαθιά πολιτική. Η Συνέλευση των Εμπειρογνωμόνων, που αποτελείται από 88 κληρικούς, πρέπει να επιλέξει έναν διάδοχο που να εξασφαλίζει τη συνέχεια της επανάστασης, αλλά παράλληλα πρέπει να λάβει υπ’ όψη της και την ισορροπία ανάμεσα στις διαφορετικές φατρίες που μοιραία υπάρχουν κι επηρεάζουν την άσκηση της εξουσίας.

Μέχρι να επιλεγεί ένας νέος Ανώτατος Ηγέτης, το Ιράν θα διοικείται από ένα μεταβατικό Συμβούλιο με τη συμμετοχή του Προέδρου Μασούντ Πεζεσκιάν, του επικεφαλής της δικαστικής εξουσίας Γκολαμχοσεΐν Ετζεΐ και ενός νομικού εκπροσώπου των Φρουρών. Αυτοί θα καθοδηγούν τη χώρα σε όλη τούτη τη μεταβατική περίοδο μετά τον θάνατο του Χαμενεΐ, σύμφωνα με εκπρόσωπο του Συμβουλίου των Φρουρών της Επανάστασης.  

Ο Μασούντ Πεζεσκιάν, 72 ετών, πολιτικός και καρδιοχειρουργός, είναι Πρόεδρος της Ισλαμικής Δημοκρατίας του Ιράν από τις 28 Ιουλίου 2024. Ανήκει στο ρεύμα των Ιρανών μεταρρυθμιστών. Ο Πεζεσκιάν καταδίκασε τη δολοφονία του Ανώτατου Ηγέτη χαρακτηρίζοντάς την «σοβαρό έγκλημα» και υποσχέθηκε ότι οι υπεύθυνοι θα υποστούν τις συνέπειες. «Αυτό το μεγάλο έγκλημα δεν θα μείνει ποτέ αναπάντητο και θα ανοίξει μια νέα σελίδα στην ιστορία του ισλαμικού κόσμου», αναφέρεται σε δήλωση του γραφείου του. Πρόσθεσε ότι το Ιράν θα απαντήσει με «όλη του τη δύναμη και αποφασιστικότητα», προειδοποιώντας ότι οι δράστες και οι διοικητές της επίθεσης θα το μετανιώσουν.

Η διαδοχή του Χαμενεΐ παραμένει ένας άλυτος γρίφος. Σε μια από τις τελευταίες εκθέσεις της, η CIA δεν απέκλεισε το ενδεχόμενο να αναδυθεί από αυτή τη φάση μια ακόμη πιο ριζοσπαστική φιγούρα.

Οι «άνθρωποι-κλειδιά» και οι πιθανοί διάδοχοι

Ποιοι μπορεί να είναι όμως οι άνθρωποι που θα κληθούν αναλάβουν το τιμόνι της ισλαμικής δημοκρατίας; Οι αναλύσεις συγκλίνουν σε συγκεκριμένα πρόσωπα που παραμένουν στο «απυρόβλητο» των Ισραηλινών και των ΗΠΑ ή βρίσκονται στη δεύτερη γραμμή διαδοχής:

Ανάμεσα σε αυτούς, μεγάλες πιθανότητες συγκεντρώνει ο Μοτζταμπά Χαμενεΐ, γιος του εκλιπόντος ηγέτη. Η «Il Sole 24 Ore» επισημαίνει ότι παρότι ο διάδοχος του ανώτατου ηγέτη δεν κατείχε επίσημο αξίωμα, ωστόσο ήλεγχε τα δίκτυα πληροφοριών και είχε στενούς δεσμούς με τους Φρουρούς της Επανάστασης. Βέβαια ο γιος Χαμενεΐ ξεκινά ήδη με ένα μειονέκτημα, καθώς η υποψηφιότητά του παραπέμπει σε πρακτικές κληρονομικής μοναρχίας, κάτι που η Επανάσταση του 1979 ανατρέποντας το διεφθαρμένο και μισητό  καθεστώς του Σάχη υποσχέθηκε να καταργήσει.

Ένας άλλος υποψήφιος είναι ο Αλιρεζά Τανγκσίρι, ο διοικητής των ναυτικών δυνάμεων των Φρουρών. Σύμφωνα με τη «Huffington Post», αντιπροσωπεύει την πτέρυγα που πιέζει για άμεση στρατιωτική απάντηση στη Δύση και θα μπορούσε να επιβάλει ένα στρατιωτικό καθεστώς εκτάκτου ανάγκης.

Μεγάλες πιθανότητες συγκεντρώνει κι ο πρόεδρος του Κοινοβουλίου Μοχαμάντ Μπαγκέρ Γκαλιμπάφ. Πρώην διοικητής των Φρουρών, θεωρείται ως ένας αυταρχικός τεχνοκράτης που θα μπορούσε να γεφυρώσει το χάσμα μεταξύ στρατιωτικών και θρησκευτικής γραφειοκρατίας, εξασφαλίζοντας τη διεθνή επιβίωση του κράτους.

Ένα όνομα που προκρίνει η «Il Sole 24 Ore» Αγιατολάχ Αλιρεζά Αραφί, χαρακτηρίζοντάς τον ως έναν συμβιβαστικό κληρικό, ο οποίος θα ήταν ιδανικό πρόσωπο για τη μεταβατική τούτη και κρίσιμη περίοδο. Είναι μέλος του Συμβουλίου των Φρουρών και παράλληλα διαθέτει το απαραίτητο θρησκευτικό κύρος για να ηγηθεί της Συνέλευσης των Εμπειρογνωμόνων χωρίς να προκαλέσει τις αντιδράσεις.

Η εφημερίδα Corriere della Sera, ότι μεταξύ των ονομάτων από τον θρησκευτικό κόσμο κυκλοφορούν εκείνα των αγιατολάχ Μοχσέν Αράκι, Χουσεΐν Ετζεΐ και Χασέμ Μπουσεχρί, καθώς και του Μοχσέν Κόμι, που θεωρείται από πολλούς ως εγγυητής σταθερότητας. Ανάμεσα στους πολιτικούς, το προφίλ που  ξεχωρίζει είναι εκείνο του Αλί Λαριτζανί, του ανθρώπου που έχει αναλάβει τις διεθνείς επαφές κι είναι γνωστός κι αποδεκτός από τη Δύση και θεωρείται ο πιο ενδεδειγμένος αντίπαλος για τον προαναφερθέντα  Μοχάμεντ Γκαλιμπάφ, ο οποίος ως πρώην αρχηγός της αστυνομίας και Πρόεδρος του Κοινοβουλίου, που είχε συνεργαστεί στενά με τον διαβόητο στρατηγό Κασέμ Σουλεϊμανί, εκπροσωπεί μία πιο σκληροπυρηνική στάση.

Ο outsider Αλί Λαριτζανί ως νέος ανώτατος ηγέτης;

Ακριβώς το όνομα του γραμματέα του Ανώτατου Συμβουλίου Εθνικής Ασφάλειας, Αλί Λαριτζανί, είναι εκείνο που κυκλοφορεί και προκρίνεται από πολλές δυτικές πηγές ως προσφορότερη λύση για τη διαδοχή το Χαμενεΐ. Ο Λαριτζανί μιλά ήδη ως ηγέτης: ο ίδιος ανακοίνωσε τη σύσταση του προσωρινού διοικητικό συμβουλίου, σύμφωνα με το άρθρο 111 του Συντάγματος. Παράλληλα, προειδοποίησε ενάντια σε κάθε απόπειρα «διχοτόμησης της χώρας» και κάλεσε τους Ιρανούς σε ενότητα. Στο προφίλ του στο X απείλησε με εκδίκηση: «Η Αμερική και το σιωνιστικό καθεστώς έκαψαν τις καρδιές του ιρανικού έθνους. Εμείς θα κάψουμε τις δικές τους».

Ο Λαριτζανί είναι μία από τις κύριες προσωπικότητες στο στρατόπεδο του πραγματιστικού συντηρητισμού στο Ιράν.  Δυτικές πηγές αναφέρουν ότι θα ήταν δυνατόν να προκριθεί μία συμβιβαστική λύση, που θα ικανοποιούσε όλες τις φατρίες στην κεφαλή της ισλαμικής ηγεσίας, όπου ο Λαριτζανί θα μπορούσε να πλαισιώνεται στην ηγεσία από δύο άλλες σημαντικές προσωπικότητες: τον Πρόεδρο του Κοινοβουλίου Μοχαμάντ Μπαγκέρ Γκαλιμπάφ και τον πρώην πρόεδρο της Δημοκρατίας Χασάν Ρουχανί. Βέβαια, η λύση τούτη θα αφορούσε μόνο την έκτακτη διαχείριση των κρατικών υποθέσεων, εν αναμονή της εκλογής νέου Ανώτατου Ηγέτη από τη Συνέλευση των Εμπειρογνωμόνων.

Πηγές ανέφεραν στους «New York Times» ότι ο 86χρονος Χαμενεΐ είχε αφήσει σαφείς οδηγίες για την περίπτωση αφανισμού του. Άλλωστε η πολιτικοστρατιωτική ηγεσία του Ιράν πάντοτε  κατάφερνε να διατηρεί τη συνέχεια στη διοίκηση  ακόμη και κατά τον περσινό πόλεμο, όταν ο Ηγέτης απομονώθηκε σε μυστικό καταφύγιο. Σε μια τέτοια περίπτωση, σύμφωνα με την εφημερίδα, μία από τις επιθυμίες του Χαμενεΐ ήραν να ανατεθεί η επιβίωση του καθεστώτος προσωπικά στον Αλί Λαριτζανί.

Γεωπολιτικές συνέπειες και το πυρηνικό σενάριο

Η «αποκεφαλισμένη» Τεχεράνη αφήνει  προς το παρόν ορφανές τις οργανώσει-δορυφόρους της (Χεζμπολάχ, Χούθι). Χωρίς τον κεντρικό έλεγχο του Χαμενεΐ, οι επιμέρους διοικητές της Δύναμης Quds μπορεί να δράσουν ανεξέλεγκτα. Το πιο τρομακτικό σενάριο, που αναλύεται στη «Huffington Post», είναι αυτό της «τελικής επιτάχυνσης»: μια ηγεσία που αισθάνεται ότι η επιβίωσή της απειλείται, μπορεί να επιλέξει τη συναρμολόγηση πυρηνικής κεφαλής ως το απόλυτο αποτρεπτικό μέσο.

Είναι πλέον σαφές πως η  επόμενη ημέρα στο Ιράν δεν θα είναι μια γραμμική πορεία προς τη δημοκρατία. Είναι μια μάχη ανάμεσα στη θεσμική αδράνεια ενός βαθιά οργανωμένου κράτους και στην ορμή μιας κοινωνίας που διψά για αλλαγή.  Επιπλέον, η απουσία μίας οργανωμένης πολιτικής αντιπολίτευσης στο εσωτερικό του Ιράν (η φιγούρα του γιου του Σάχη ηχεί εξίσου αποκρουστικά, όσο κι οι υλακές των Αγιατολάχ), αλλά κι η θυσία των κοριτσιών από τις ισραηλο-αμερικανικές επιθέσεις, υπενθυμίζουν στην κοινωνία, ποια ακριβώς είναι η φύση της εναλλακτικής που προτείνει η Δύση στη χώρα. Το Ιράν, όπως υπενθυμίζουν πολλά δυτικά μέσα «Le Monde» και «Il Sole 24 Ore», είναι μία χώρα που έχει μάθει να ζει και να επιβιώνει στην απομόνωση. Ακόμα και χωρίς κεφάλι, το σώμα μπορεί να συνεχίσει να χτυπά για πολύ καιρό και τα ανεξέλεγκτα χτυπήματά του μπορεί να είναι πιο τυφλά και πιο επικίνδυνα από ποτέ.