Δημήτρης Μηλάκας - Δημοσιεύτηκε στο ΠΟΝΤΙΚΙ τεύχος 2451 13/08/2026

Η απώλεια κυριαρχίας δεν συντελείται πάντοτε με πόλεμο, εισβολή ή στρατιωτική ήττα. Μπορεί να είναι μια μακρά, αθόρυβη διαδικασία, κατά την οποία ένα κράτος διατηρεί τυπικά τα δικαιώματά του, αλλά περιορίζει σταδιακά τη δυνατότητα να τα ασκεί.

Οι σημαίες (όσες δεν παίρνει ο… αέρας) παραμένουν στη θέση τους, οι διεθνείς συνθήκες δεν αλλάζουν και καμία κυβέρνηση δεν υπογράφει επίσημη παραίτηση. Μεταβάλλεται, όμως, λίγο λίγο, η πραγματικότητα επί του πεδίου.

Η ελληνοτουρκική αντιπαράθεση προσφέρει μια ολόκληρη ακολουθία τέτοιων προηγουμένων.

• Με το πρωτόκολλο της Βέρνης, το 1976, η αποχή από έρευνες στο Αιγαίο μετατράπηκε σε μόνιμη πρακτική αυτοπεριορισμού.
• Στα Ίμια, το 1996, η αποτροπή της σύγκρουσης άφησε πίσω της την πρώτη έμπρακτη «γκρίζα ζώνη».
• Έναν χρόνο αργότερα, στη Μαδρίτη, ηΕλλάδααποδέχθηκε τη διατύπωση περί «νόμιμων και ζωτικών συμφερόντων και ανησυχιών» της Τουρκίας στο Αιγαίο.

Οι διεκδικήσεις της Άγκυρας δεν αναγνωρίστηκαν νομικά. Απέκτησαν, όμως, διπλωματική υπόσταση.

Ακολούθησαν οι τουρκικές αμφισβητήσεις για δεκάδες νησιά και βραχονησίδες, η διαρκής απειλή πολέμου για τα 12 μίλια, η αποφυγή ελληνικών ερευνών σε ολόκληρες θαλάσσιες περιοχές και η σταδιακή εξαφάνιση των συνόρων του Αιγαίου από αμερικανικούς και ΝΑΤΟϊκούς επιχειρησιακούς χάρτες.

Κάθε επιμέρους εξέλιξη μπορούσε να παρουσιαστεί ως προσωρινή διευθέτηση ή ως αναγκαίο τίμημα για την αποφυγή μιας κρίσης.

Όλες μαζί, όμως, διαμόρφωσαν ένα περιβάλλον μέσα στο οποίο τα αναγνωρισμένα ελληνικά δικαιώματα εμφανίζονται ως «μονομερείς ενέργειες», ενώ οι μονομερείς τουρκικές διεκδικήσεις αντιμετωπίζονται ως «διαφορές» που απαιτούν διαπραγμάτευση.

Αυτός είναι ο μηχανισμός:

• Η Τουρκία διατυπώνει μια αξίωση, την υποστηρίζει με την απειλή ισχύος και περιμένει.
• Η ελληνική πλευρά, για να αποφύγει την ένταση, αποδέχεται μια προσωρινή εξαίρεση. Η εξαίρεση επαναλαμβάνεται, γίνεται πρακτική και τελικά εμφανίζεται ως νέα κανονικότητα.

Ασφαλώς, δεν αποτελεί κάθε συμβιβασμός εθνική υποχώρηση ούτε μπορεί μια χώρα να επιλέγει διαρκώς τη στρατιωτική αναμέτρηση.

Το κρίσιμο ερώτημα είναι εάν η αποκλιμάκωση συνοδεύεται από κατοχύρωση δικαιωμάτων ή αν τα «ήρεμα νερά» εξασφαλίζονται με τη σιωπηρή αναστολή αυτών των κυριαρχικών δικαιωμάτων.

Γιατί όταν ένα δικαίωμα δεν ασκείται επί δεκαετίες από τον φόβο της αντίδρασης του αντιπάλου, εξακολουθεί να υπάρχει νομικά, αλλά αποδυναμώνεται πολιτικά και επιχειρησιακά.

Το καλώδιο Ελλάδας – Κύπρου κινδυνεύει να αποτελέσει τον επόμενο κρίκο σ’ αυτήν την αλυσίδα. Αν ποντιστεί μόνο αφού εξασφαλιστεί, έστω ατύπως, η τουρκική «μη αντίρρηση», η Αθήνα θα μπορεί να δηλώνει ότι δεν ζήτησε άδεια.

Η Άγκυρα, όμως, θα έχει αποδείξει ότι τίποτε δεν προχωρά στην περιοχή χωρίς τη συναίνεσή της.

Και κάπως έτσι λειτουργεί ο μακρόσυρτος μηχανισμός της υπονόμευσης ενός δικαιώματος που παύει να είναι κυριαρχικό αφού η άσκησή του εξαρτάται πλέον από την ανοχή εκείνου που το αμφισβητεί.