Χρήστος Κάτσικας

Ηυπόθεση της ανάκλησης της πρόσληψης μιας αναπληρώτριας εκπαιδευτικού, η οποία σύμφωνα με όσα έχουν γίνει γνωστά διέθετε μέσω πλατφόρμας βραχυχρόνιας μίσθωσης λίγα δωμάτια που είχε κληρονομήσει από τον πατέρα της, ξεπερνά τα όρια μιας μεμονωμένης διοικητικής πράξης και ανοίγει έναν ευρύτερο δημόσιο διάλογο γύρω από τις πραγματικές συνθήκες ζωής και εργασίας χιλιάδων αναπληρωτών εκπαιδευτικών. 

Πρόκειται για μια υπόθεση που δεν αφορά μόνο την ερμηνεία του ισχύοντος νομικού πλαισίου, αλλά αναδεικνύει με έντονο τρόπο τις αντιφάσεις ενός συστήματος που στηρίζεται καθημερινά στους αναπληρωτές, χωρίς πάντοτε να λαμβάνει υπόψη του τις οικονομικές και κοινωνικές συνθήκες μέσα στις οποίες αυτοί καλούνται να επιβιώσουν.

Πέρα από το εάν η συγκεκριμένη περίπτωση εμπίπτει ή όχι στις διατάξεις περί ασυμβίβαστου, αναδύεται ένα πολύ ουσιαστικότερο ερώτημα: μπορεί ένας αναπληρωτής εκπαιδευτικός να ζήσει αξιοπρεπώς αποκλειστικά από τον μισθό του, όταν κάθε χρόνο καλείται να αλλάζει τόπο κατοικίας, να μετακινείται εκατοντάδες χιλιόμετρα μακριά από τον τόπο όπου ζει η οικογένειά του, να πληρώνει ολοένα και ακριβότερα ενοίκια και, ταυτόχρονα, να μην γνωρίζει αν θα εργάζεται και την επόμενη σχολική χρονιά;

Μια ολόκληρη ζωή σε καθεστώς διαρκούς αναμονής

Οι αναπληρωτές εκπαιδευτικοί αποτελούν πλέον έναν από τους βασικότερους πυλώνες του δημόσιου εκπαιδευτικού συστήματος. Χωρίς τη δική τους παρουσία, χιλιάδες σχολικές μονάδες δεν θα μπορούσαν να λειτουργήσουν κανονικά κάθε Σεπτέμβριο. Παρ' όλα αυτά, οι ίδιοι εξακολουθούν να εργάζονται υπό ένα ιδιότυπο καθεστώς μόνιμης προσωρινότητας, το οποίο επαναλαμβάνεται με τον ίδιο σχεδόν τρόπο κάθε χρόνο.

Με το τέλος της σχολικής χρονιάς οι συμβάσεις τους λήγουν και η εργασιακή σχέση διακόπτεται. Το καλοκαίρι κυλά μέσα στην αβεβαιότητα, καθώς περιμένουν να πληροφορηθούν αν θα προσληφθούν ξανά, σε ποια περιοχή της χώρας θα υπηρετήσουν και ποια θα είναι η θέση τους στους νέους πίνακες κατάταξης. Λίγες μόλις ημέρες πριν ανοίξουν τα σχολεία, καλούνται να οργανώσουν από την αρχή ολόκληρη τη ζωή τους, να αναζητήσουν κατοικία, να μεταφέρουν την οικοσκευή τους και να προσαρμοστούν σε ένα εντελώς νέο περιβάλλον.

Η μία χρονιά μπορεί να τους βρει σε ένα ακριτικό νησί του Αιγαίου, η επόμενη σε ένα ορεινό χωριό της Ηπείρου και η επόμενη σε μια απομακρυσμένη περιοχή της Θράκης. Η γεωγραφική αβεβαιότητα αποτελεί πλέον αναπόσπαστο μέρος της επαγγελματικής τους ζωής.

Ο μισθός που εξαφανίζεται πριν τελειώσει ο μήνας

Η εικόνα του εκπαιδευτικού ως ενός σταθερού δημόσιου υπαλλήλου απέχει σημαντικά από την πραγματικότητα που βιώνουν οι αναπληρωτές. Ο μισθός τους καλείται να καλύψει ένα σύνολο δαπανών που, ιδιαίτερα τα τελευταία χρόνια, έχουν αυξηθεί δραματικά.

Το ενοίκιο σε πολλές τουριστικές ή νησιωτικές περιοχές απορροφά μεγάλο μέρος του μηνιαίου εισοδήματος. Σε αυτό προστίθενται τα έξοδα μετακίνησης προς τον νέο τόπο υπηρεσίας, η μεταφορά προσωπικών αντικειμένων, οι λογαριασμοί, η καθημερινή διαβίωση, αλλά και η συντήρηση δεύτερης κατοικίας όταν η οικογένεια παραμένει στον τόπο μόνιμης διαμονής.

Δεν είναι λίγες οι περιπτώσεις εκπαιδευτικών που αναγκάζονται να ζουν μόνοι τους εκατοντάδες χιλιόμετρα μακριά από τα παιδιά και τον ή τη σύζυγό τους, πληρώνοντας ουσιαστικά δύο νοικοκυριά με έναν μισθό που ολοένα και δυσκολότερα ανταποκρίνεται στις πραγματικές ανάγκες.

Η οικονομική πίεση δεν αποτελεί πλέον εξαίρεση, αλλά μια κοινή πραγματικότητα για μεγάλο μέρος των αναπληρωτών εκπαιδευτικών.

Το κράτος απαιτεί απόλυτη διαθεσιμότητα

Το ισχύον θεσμικό πλαίσιο προβλέπει ότι η άσκηση ιδιωτικού έργου από εκπαιδευτικούς επιτρέπεται μόνο υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις και μετά από σχετική άδεια της διοίκησης, ενώ η άσκηση εμπορικής δραστηριότητας απαγορεύεται.

Η φιλοσοφία αυτής της ρύθμισης υπηρετεί εύλογους στόχους, όπως η προστασία του δημόσιου συμφέροντος, η διαφάνεια και η αποφυγή σύγκρουσης συμφερόντων.

Ωστόσο, όταν η εφαρμογή των διατάξεων συναντά τις πραγματικές συνθήκες ζωής των αναπληρωτών, προκύπτει ένα εμφανές παράδοξο. Από τη μία πλευρά, η Πολιτεία απαιτεί από αυτούς να είναι απολύτως διαθέσιμοι, να μετακινούνται κάθε χρόνο όπου υπάρχουν εκπαιδευτικές ανάγκες, να αποδέχονται τη συνεχή εργασιακή ανασφάλεια και να αναδιοργανώνουν διαρκώς την προσωπική και οικογενειακή τους ζωή. Από την άλλη, δεν έχει δημιουργήσει ένα οικονομικό πλαίσιο που να διασφαλίζει ότι ο μισθός τους αρκεί για να καλύψει τις αυξημένες απαιτήσεις που η ίδια η υπηρεσία επιβάλλει.

Η υπόθεση που επανέφερε τον προβληματισμό

Η συγκεκριμένη υπόθεση, η οποία δημοσιοποιήθηκε μέσα από τη «Διαύγεια», αναφέρεται σε ανάκληση πρόσληψης λόγω «άσκησης εμπορίας». Ωστόσο, από τα στοιχεία που έχουν γίνει γνωστά μέχρι στιγμής, προκύπτει ότι η δραστηριότητα της εκπαιδευτικού φέρεται να συνδεόταν με τη διαχείριση λίγων δωματίων που είχε αποκτήσει μέσω κληρονομιάς και τα οποία διέθετε προς βραχυχρόνια μίσθωση.

Εφόσον αυτή είναι πράγματι η πραγματική εικόνα της υπόθεσης, γεννάται εύλογα ένας ευρύτερος προβληματισμός για τα όρια ανάμεσα στην επιχειρηματική δραστηριότητα και στην προσπάθεια ενός εργαζομένου να ενισχύσει το εισόδημά του, προκειμένου να ανταποκριθεί στις αυξημένες οικονομικές υποχρεώσεις που συνοδεύουν τη θέση του.

Το ζήτημα αυτό ασφαλώς διαθέτει νομικές παραμέτρους, οι οποίες θα κριθούν από τα αρμόδια όργανα. Παράλληλα όμως διαθέτει και μια έντονη κοινωνική διάσταση, η οποία αφορά τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζονται συνολικά οι άνθρωποι που στηρίζουν καθημερινά το δημόσιο σχολείο.

Πίσω από κάθε αναπληρωτή υπάρχει μια ανθρώπινη ιστορία

Πίσω από κάθε όνομα στους πίνακες προσλήψεων υπάρχει μια διαδρομή γεμάτη προσωπικές θυσίες. Χρόνια πανεπιστημιακών σπουδών, μεταπτυχιακά προγράμματα, επιμορφώσεις, συνεχείς μετακινήσεις, αμέτρητα χιλιόμετρα στους ελληνικούς δρόμους και αποχωρισμοί από οικογένειες και αγαπημένα πρόσωπα.

Υπάρχουν γονείς που βλέπουν τα παιδιά τους μόνο τα Σαββατοκύριακα, ζευγάρια που ζουν για χρόνια χωριστά και νέοι άνθρωποι που αδυνατούν να σχεδιάσουν το μέλλον τους, επειδή κάθε Σεπτέμβριο ξεκινούν από την αρχή.

Το δημόσιο σχολείο στηρίζεται καθημερινά σε αυτούς τους ανθρώπους. Γι' αυτό και η συζήτηση που άνοιξε η συγκεκριμένη υπόθεση δεν αφορά αποκλειστικά μία αναπληρώτρια εκπαιδευτικό. Αφορά συνολικά το αν η Πολιτεία μπορεί να διαμορφώσει ένα πιο ισορροπημένο θεσμικό πλαίσιο, το οποίο θα προστατεύει τη νομιμότητα και τη διαφάνεια, χωρίς να αγνοεί τις πραγματικές συνθήκες επιβίωσης των αναπληρωτών.

Γιατί η εκπαίδευση δεν αποτελείται μόνο από νόμους, εγκυκλίους και διοικητικές αποφάσεις. Αποτελείται πρωτίστως από ανθρώπους. Και όσοι κρατούν κάθε χρόνο όρθιο το δημόσιο σχολείο αξίζουν όχι μόνο την αναγνώριση της προσφοράς τους, αλλά και τις προϋποθέσεις για να μπορούν να ζουν και να εργάζονται με αξιοπρέπεια.