Χρήστος Κάτσικας

Τα τελευταία δεκαπέντε χρόνια, το ελληνικό σχολείο έχει περάσει από αλλεπάλληλα κύματα «μεταρρυθμίσεων». Από την περίοδο των μνημονίων, όπου η εκπαίδευση κλήθηκε να λειτουργήσει υπό ασφυκτικούς δημοσιονομικούς περιορισμούς, έως τη σημερινή εποχή του ψηφιακού μετασχηματισμού, η γλώσσα της πολιτικής άλλαξε — και μαζί της άλλαξε και η καθημερινότητα της τάξης.

«Μικτή μάθηση», «ήπιες δεξιότητες», «ψηφιακός εκσυγχρονισμός», «αυτονομία της σχολικής μονάδας». Όροι που ακούγονται σύγχρονοι, προοδευτικοί, σχεδόν αυτονόητοι. Όμως, πίσω από τη φαινομενική πρόοδο, όλο και περισσότεροι εκπαιδευτικοί αναρωτιούνται: τι ακριβώς αλλάζει — και προς ποια κατεύθυνση;

Η δεκαετία των μνημονίων έφερε στο σχολείο μια βαθιά υλική και θεσμική φθορά. Υποχρηματοδότηση, ελλείψεις προσωπικού, συγχωνεύσεις σχολικών μονάδων, διαρκής ανασφάλεια. Σε αυτό το περιβάλλον, η έννοια της «καινοτομίας» εμφανίστηκε συχνά ως υποκατάστατο της πραγματικής ενίσχυσης.

Η εκπαίδευση κλήθηκε να γίνει «ευέλικτη», «αποδοτική», «προσαρμοστική». Όχι απαραίτητα καλύτερη.

Και έτσι, σταδιακά, άρχισε να μετατοπίζεται το κέντρο βάρους: από τη γνώση στη δεξιότητα, από τη διδασκαλία στη διαχείριση, από το περιεχόμενο στη μορφή.

Η ψηφιακή υπόσχεση

Η πανδημία επιτάχυνε μια ήδη υπάρχουσα τάση: την είσοδο της τεχνολογίας στο σχολείο. Πλατφόρμες, διαδραστικοί πίνακες, ψηφιακά εργαλεία, εξ αποστάσεως διδασκαλία.

Όμως, η τεχνολογία δεν είναι ουδέτερη. Όταν μετατρέπεται σε αυτοσκοπό, κινδυνεύει να καλύψει — αντί να λύσει — τα βαθύτερα προβλήματα. Η διδασκαλία γίνεται πιο «εντυπωσιακή», αλλά όχι απαραίτητα πιο ουσιαστική. Ο μαθητής γίνεται πιο «ενεργός χρήστης», αλλά όχι κατ’ ανάγκη πιο σκεπτόμενος άνθρωπος.

Οι «ήπιες δεξιότητες» και το σκληρό ερώτημα

Στο ίδιο πλαίσιο, οι λεγόμενες «ήπιες δεξιότητες» — συνεργασία, επικοινωνία, προσαρμοστικότητα — αναδείχθηκαν σε κεντρικό στόχο της εκπαίδευσης.

Κανείς δεν αμφισβητεί τη σημασία τους. Το ερώτημα, όμως, είναι αν μπορούν να υπάρξουν χωρίς γερά θεμέλια γνώσης.

Όταν το γνωστικό περιεχόμενο αποδυναμώνεται, όταν η ύλη αποσπασματοποιείται, όταν η εμβάθυνση αντικαθίσταται από τη «δραστηριότητα», τότε οι δεξιότητες κινδυνεύουν να αιωρούνται στο κενό.

Και τότε γεννιέται μια νέα κατηγορία μαθητών: ικανοί να παρουσιάζουν, να συνεργάζονται, να προσαρμόζονται — αλλά με περιορισμένη ουσιαστική κατανόηση.

Ένα ακόμη κεντρικό αφήγημα της τελευταίας περιόδου είναι η «αυτονομία της σχολικής μονάδας». Περισσότερη ευθύνη, περισσότερη ευελιξία, περισσότερη «ελευθερία».

Στην πράξη, όμως, αυτή η αυτονομία συχνά μεταφράζεται σε μεταφορά βαρών: διοικητικών, οργανωτικών, ακόμη και οικονομικών.

Ο διευθυντής γίνεται διαχειριστής, ο εκπαιδευτικός πολλαπλών ρόλων, το σχολείο μια μικρή μονάδα που καλείται να «τα βγάλει πέρα» με όσα διαθέτει.

Και κάπου εκεί, η παιδαγωγική αποστολή περνά σε δεύτερη μοίρα.

Το ερώτημα που αναδύεται δεν είναι απλώς τεχνικό. Είναι βαθιά παιδαγωγικό — και πολιτικό.

Θέλουμε ένα σχολείο που μορφώνει ή ένα σχολείο που «πιστοποιεί»;
Ένα σχολείο που καλλιεργεί σκέψη ή ένα σχολείο που παράγει δεξιότητες;
Ένα σχολείο που δίνει χρόνο στη γνώση ή ένα σχολείο που μετρά επιδόσεις;

Ο κίνδυνος δεν είναι φανταστικός. Είναι ήδη εδώ: ένα σχολείο που παράγει «προσοντούχους αγράμματους». Μαθητές με βιογραφικά, αλλά χωρίς βάθος. Με δεξιότητες, αλλά χωρίς πυρήνα γνώσης.

Να ξαναρωτήσουμε: γιατί υπάρχει το σχολείο; Αν η απάντηση παραμείνει η μόρφωση — όχι ως αποστήθιση, αλλά ως κατανόηση, κρίση και συνείδηση — τότε όλα τα υπόλοιπα μπορούν να βρουν τη θέση τους: και η τεχνολογία, και οι δεξιότητες, και η καινοτομία.

Αν όμως χαθεί αυτό το «γιατί», τότε καμία μεταρρύθμιση δεν θα μπορέσει να καλύψει το κενό.

Και τότε, πίσω από τις οθόνες και τις ωραίες λέξεις, θα έχει ήδη συντελεστεί η πιο σιωπηλή — αλλά και πιο βαθιά — εκπαιδευτική υποχώρηση.