Χρήστος Κάτσικας

Τα τελευταία δεκαπέντε χρόνια, το ελληνικό σχολείο μοιάζει να αλλάζει πιο γρήγορα από ποτέ. Από την εποχή των μνημονίων μέχρι τη σημερινή φάση του ψηφιακού μετασχηματισμού, η εκπαίδευση γέμισε νέους όρους, νέα εργαλεία και νέες υποσχέσεις: «μικτή μάθηση», «ήπιες δεξιότητες», «αυτονομία σχολικής μονάδας», «ψηφιακός εκσυγχρονισμός».

Όμως πίσω από αυτό το λεξιλόγιο της προόδου, όλο και περισσότεροι εκπαιδευτικοί και γονείς διακρίνουν μια σιωπηλή, αλλά βαθιά μετατόπιση: από την Παιδεία στη δεξιότητα. Από τη γνώση στην προσαρμογή.

Από τη γνώση στην «ευελιξία»

Από το 2010 και μετά, η εκπαιδευτική πολιτική στην Ελλάδα φαίνεται να ευθυγραμμίζεται με τις κατευθύνσεις του ΟΟΣΑ. Στο επίκεντρο δεν βρίσκεται πλέον η κατανόηση του κόσμου, αλλά η ικανότητα προσαρμογής σε αυτόν.

Ο μαθητής που προβάλλεται ως πρότυπο δεν είναι εκείνος που ερμηνεύει την πραγματικότητα, αλλά εκείνος που μαθαίνει να επιβιώνει μέσα σε μια ρευστή και αβέβαιη αγορά εργασίας.

Η εκπαίδευση παύει σταδιακά να είναι μορφωτική διαδικασία και μετατρέπεται σε μηχανισμό παραγωγής «ευέλικτων» ανθρώπων.

«Μαθαίνω πώς να μαθαίνω»… αλλά τι;

Η διατύπωση «μαθαίνω πώς να μαθαίνω» ακούγεται σχεδόν αυτονόητη στη σύγχρονη παιδαγωγική. Ωστόσο, όταν αποσυνδέεται από το περιεχόμενο της γνώσης, καταλήγει να αδειάζει από νόημα.

Στην πράξη, οδηγεί σε έναν κατακερματισμό της γνώσης: αποσπασματικά μαθήματα, έλλειψη συνέχειας, περιορισμένη εμβάθυνση. Η ιστορική, φιλοσοφική και κοινωνική διάσταση της εκπαίδευσης υποχωρεί.

Και μαζί της υποχωρεί η δυνατότητα των μαθητών να συνθέτουν, να κρίνουν, να κατανοούν σε βάθος.

Τα «εργαστήρια δεξιοτήτων» και η είσοδος της αγοράς

Η εισαγωγή των λεγόμενων «εργαστηρίων δεξιοτήτων» — από τη ρομποτική έως την επιχειρηματικότητα και την «ανθεκτικότητα» — παρουσιάστηκε ως καινοτομία. Σε ένα βαθμό, πράγματι άνοιξε νέους ορίζοντες.

Όμως, ταυτόχρονα, μετατόπισε το κέντρο βάρους. Η γνώση υποχώρησε μπροστά στην εργαλειακή εφαρμογή. Το σχολείο άρχισε να μοιάζει περισσότερο με χώρο καλλιέργειας «δεξιοτήτων αγοράς» παρά με χώρο συγκρότησης προσωπικότητας.

Οι συνεργασίες με ιδιωτικούς φορείς, τα προγράμματα με εξωτερικούς «παρόχους», η λογική της χορηγίας, διαμορφώνουν ένα νέο τοπίο όπου η δημόσια εκπαίδευση αποκτά όλο και πιο έντονα χαρακτηριστικά εξάρτησης.

Ψηφιακός μετασχηματισμός ή απορρύθμιση;

Η πανδημία επιτάχυνε τη μετάβαση στη λεγόμενη «μικτή μάθηση». Η τηλεκπαίδευση από έκτακτη λύση τείνει να γίνει μόνιμο εργαλείο.

Όμως η τεχνολογία δεν είναι από μόνη της πρόοδος. Όταν υποκαθιστά τη φυσική παρουσία, τη ζωντανή αλληλεπίδραση, τη σχέση δασκάλου-μαθητή, τότε δημιουργεί νέες ανισότητες και αποδυναμώνει τη συνοχή της μαθησιακής εμπειρίας.

Ο μαθητής γίνεται «χρήστης», ο εκπαιδευτικός «διαχειριστής περιεχομένου» και το σχολείο μια πλατφόρμα.

Η αξιολόγηση ως μηχανισμός ελέγχου

Με την εισαγωγή τυποποιημένων εξετάσεων, όπως προβλέπονται και στο πλαίσιο του Νόμος 4823/2021, η αξιολόγηση αποκτά έναν νέο ρόλο: από εργαλείο ανατροφοδότησης μετατρέπεται σε μηχανισμό καταγραφής και σύγκρισης.

Οι επιδόσεις γίνονται δείκτες, τα σχολεία συγκρίνονται, οι εκπαιδευτικοί επιβαρύνονται με ευθύνες που συχνά αγνοούν τις κοινωνικές ανισότητες.

Το σχολείο αρχίζει να λειτουργεί με όρους «αποδοτικότητας».

Ένα σχολείο χωρίς βάθος;

Το αποτέλεσμα αυτών των μετατοπίσεων είναι ήδη ορατό: μαθητές με αυξημένες «δεξιότητες», αλλά με δυσκολίες στη γραπτή έκφραση, στη σύνθεση, στην αφαιρετική σκέψη.

Ένα είδος «προσοντούχου αναλφαβητισμού» κάνει την εμφάνισή του.

Δεν πρόκειται για αποτυχία των μαθητών. Πρόκειται για αντανάκλαση ενός συστήματος που αποδυναμώνει τη γενική μόρφωση, αποσπασματοποιεί τη γνώση και μετατρέπει την εκπαίδευση σε διαρκή «επανεκπαίδευση».

Το μεγάλο ερώτημα

Το διακύβευμα δεν είναι τεχνικό. Είναι βαθιά παιδαγωγικό και πολιτικό:

Τι σχολείο θέλουμε;
Για ποιους μαθητές;
Και με ποιο σκοπό;

Ένα σχολείο που μορφώνει πολίτες με κρίση και συνείδηση;
Ή ένα σχολείο που παράγει ευέλικτους εργαζόμενους, έτοιμους να προσαρμοστούν σε κάθε συνθήκη;

Η απάντηση σε αυτό το ερώτημα δεν θα δοθεί με νέες πλατφόρμες ή νέους όρους. Θα δοθεί από το αν το σχολείο θα ξαναβρεί τον πυρήνα του: τη γνώση ως κατανόηση, ως ελευθερία, ως δυνατότητα αλλαγής του κόσμου.

Γιατί χωρίς αυτόν τον πυρήνα, κάθε «εκσυγχρονισμός» κινδυνεύει να είναι απλώς… μια καλοσχεδιασμένη επιφάνεια.