Χρήστος Κάτσικας

Υπάρχει μια εικόνα που τη συναντάμε όλο και πιο συχνά: ένα παιδί που ηρεμεί μόνο όταν κρατά κινητό, που θυμώνει όταν του το παίρνουν, που βαριέται χωρίς οθόνη, που δυσκολεύεται να συγκεντρωθεί σε μια αφήγηση, σε ένα βιβλίο, σε ένα παιχνίδι χωρίς ψηφιακό ερέθισμα. Δεν είναι απλώς μια αλλαγή συνηθειών. Είναι ένα βαθύ παιδαγωγικό, κοινωνικό και ψυχολογικό ζήτημα.

Οι οθόνες δεν μπήκαν απλώς στη ζωή των παιδιών. Σε πολλές περιπτώσεις εγκαταστάθηκαν στο κέντρο της. Κινητά, tablets, υπολογιστές, τηλεόραση, παιχνιδομηχανές και κοινωνικά δίκτυα συνθέτουν έναν κόσμο αδιάκοπης διέγερσης: εικόνες που αλλάζουν αστραπιαία, ήχοι, χρώματα, ειδοποιήσεις, likes, βίντεο λίγων δευτερολέπτων, άμεση ανταμοιβή. Το παιδί συνηθίζει να περνά από το ένα ερέθισμα στο άλλο χωρίς παύση, χωρίς αναμονή, χωρίς βάθος.

Γι’ αυτό και αρκετοί ειδικοί έχουν χρησιμοποιήσει βαριές εκφράσεις, όπως «ηλεκτρονική κοκαΐνη» ή «ψηφιακή ηρωίνη», για να περιγράψουν τη δύναμη έλξης που ασκούν οι οθόνες στον αναπτυσσόμενο εγκέφαλο. Οι όροι είναι σκληροί, ίσως και υπερβολικοί για την καθημερινή γλώσσα, όμως δείχνουν κάτι πραγματικό: ότι τα ψηφιακά περιβάλλοντα είναι σχεδιασμένα για να κρατούν τον χρήστη συνδεδεμένο όσο γίνεται περισσότερο. Και όταν ο χρήστης είναι παιδί, το θέμα γίνεται ακόμη πιο ευαίσθητο.

Το σχολείο το βλέπει πρώτο. Οι εκπαιδευτικοί περιγράφουν μαθητές κουρασμένους, αφηρημένους, ανόρεχτους για μάθημα, με μειωμένη αντοχή στη συγκέντρωση. Το παιδί που έχει μάθει να ζει σε έναν κόσμο γρήγορων εναλλαγών δυσκολεύεται να παρακολουθήσει έναν άνθρωπο να μιλά για σαράντα λεπτά. Δεν φταίει μόνο το μάθημα. Δεν φταίει μόνο ο εκπαιδευτικός. Συγκρούονται δύο διαφορετικοί κόσμοι: ο κόσμος της οθόνης, που προσφέρει συνεχή ερεθίσματα, και ο κόσμος της τάξης, που ζητά υπομονή, σκέψη, γραφή, ακρόαση.

Ακόμη και η γραφή με το χέρι φαίνεται να υποχωρεί. Πολλοί εκπαιδευτικοί παρατηρούν επιδείνωση στην ποιότητα των γραπτών, δυσκολία στη συγκρότηση λόγου, φτωχότερο λεξιλόγιο, μικρότερη αντοχή στη γραπτή έκφραση. Τα ίδια παιδιά, όμως, πληκτρολογούν με εντυπωσιακή ταχύτητα. Το χέρι μαθαίνει να αγγίζει οθόνες, αλλά ξεμαθαίνει να σχηματίζει λέξεις με ρυθμό, κόπο και σκέψη.

Η παθολογική χρήση του διαδικτύου δεν είναι φαντασία. Έρευνες στον μαθητικό πληθυσμό έχουν δείξει ότι μεγάλος αριθμός εφήβων βρίσκεται καθημερινά στο διαδίκτυο, ακόμη και για πολλές ώρες. Η εικόνα αυτή συνδέεται με προβλήματα ύπνου, άγχος, ευερεθιστότητα, απομόνωση, δυσκολίες προσοχής και, σε ορισμένες περιπτώσεις, εκρήξεις θυμού όταν περιορίζεται η πρόσβαση στη συσκευή.

Το πιο ανησυχητικό δεν είναι μόνο ο χρόνος μπροστά στην οθόνη. Είναι η αντικατάσταση της πραγματικής εμπειρίας. Το παιδί που παίζει λιγότερο στην αυλή, που μιλά λιγότερο πρόσωπο με πρόσωπο, που βαριέται χωρίς ψηφιακό ερέθισμα, χάνει μικρές αλλά κρίσιμες ευκαιρίες ανάπτυξης: να διαφωνήσει, να περιμένει, να φανταστεί, να φτιάξει κάτι με τα χέρια του, να κινηθεί, να κοιτάξει τον άλλον στα μάτια.

Αυτό δεν σημαίνει ότι η τεχνολογία είναι εχθρός. Το διαδίκτυο είναι γνώση, επικοινωνία, δημιουργία, πρόσβαση. Το πρόβλημα αρχίζει όταν γίνεται υποκατάστατο ζωής. Όταν η οθόνη δεν είναι εργαλείο, αλλά καταφύγιο. Όταν δεν ανοίγει δρόμους, αλλά κλείνει το παιδί σε έναν ατελείωτο κύκλο κατανάλωσης εικόνων.

Η λύση, λοιπόν, δεν μπορεί να είναι ούτε ο πανικός ούτε η απαγόρευση χωρίς εξήγηση. Χρειάζεται οικογενειακή και σχολική συμμαχία. Σαφή όρια στον χρόνο χρήσης. Καμία οθόνη πριν τον ύπνο. Περισσότερο ελεύθερο παιχνίδι. Ανάγνωση. Αθλητισμός. Συζήτηση. Κοινές δραστηριότητες. Και κυρίως ενήλικες που δεν ζητούν από τα παιδιά να αφήσουν το κινητό, ενώ οι ίδιοι ζουν σκυμμένοι πάνω από αυτό.

Το μεγάλο στοίχημα δεν είναι να βγάλουμε τα παιδιά από την εποχή τους. Είναι να τα βοηθήσουμε να μη χαθούν μέσα της.

Γιατί η παιδική ηλικία χρειάζεται χρόνο, βλέμμα, αφή, κίνηση, βαρεμάρα, φαντασία. Χρειάζεται τον πραγματικό κόσμο, με τις δυσκολίες και τις ομορφιές του. Αν η online ζωή καταπιεί όλα αυτά, τότε δεν θα έχουμε απλώς παιδιά που κοιτούν οθόνες. Θα έχουμε παιδιά που δυσκολεύονται να κοιτάξουν τη ζωή.