Χρήστος Κάτσικας

Πίσω από τα καινούργια τετράδια, τα πρώτα βλέμματα και τις αμήχανες κουβέντες κρύβονται φόβοι, προσδοκίες και αγωνίες τόσο των μαθητών όσο και των εκπαιδευτικών – Η πρώτη ώρα μπορεί να καθορίσει πολύ περισσότερα από όσα προβλέπει το ωρολόγιο πρόγραμμα

Το κουδούνι έχει μόλις χτυπήσει, οι μαθητές έχουν περάσει την πόρτα της τάξης και για λίγα δευτερόλεπτα επικρατεί εκείνη η γνώριμη αμηχανία της πρώτης ημέρας, όταν κάποιοι μιλούν δυνατά για να κρύψουν το άγχος τους, άλλοι ψάχνουν με το βλέμμα ένα γνώριμο πρόσωπο, μερικοί έχουν ήδη επιλέξει θρανίο και κάποιοι στέκονται αναποφάσιστοι, προσπαθώντας να καταλάβουν πού ακριβώς χωρούν μέσα σε μια ομάδα που ακόμη δεν έχει γίνει τάξη.

Απέναντί τους βρίσκεται ένας εκπαιδευτικός που μπορεί να διδάσκει δέκα, είκοσι ή τριάντα χρόνια, όμως εκείνη τη στιγμή ξεκινά και ο ίδιος από την αρχή, γιατί κάθε καινούργιο τμήμα είναι ένας διαφορετικός κόσμος, με άλλες ισορροπίες, άλλες ανάγκες και άλλες σιωπές.

Το πρώτο μάθημα είναι ίσως το μοναδικό μάθημα που δεν υπάρχει σε κανένα αναλυτικό πρόγραμμα, δεν έχει συγκεκριμένη ύλη, δεν εξετάζεται και δεν βαθμολογείται, κι όμως μπορεί να αποδειχθεί καθοριστικό για το κλίμα ολόκληρης της σχολικής χρονιάς.
 

Κάθε μαθητής φέρνει στην τάξη κάτι που δεν φαίνεται

Για τον εκπαιδευτικό, η νέα τάξη μπορεί αρχικά να μοιάζει με είκοσι ή είκοσι πέντε ονόματα σε έναν κατάλογο, όμως πίσω από κάθε όνομα υπάρχει μια διαφορετική ιστορία, ένας μαθητής που φοβάται μήπως δεν τα καταφέρει, ένας άλλος που έχει πειστεί από προηγούμενες εμπειρίες ότι «δεν είναι καλός στα Μαθηματικά» ή «δεν μπορεί να γράψει», ένα παιδί που έχει αποφασίσει ότι φέτος θα προσπαθήσει περισσότερο και κάποιο άλλο που ξεκινά ήδη κουρασμένο και απογοητευμένο.

Υπάρχουν όμως και άλλες αγωνίες, πολύ πιο ισχυρές εκείνη την πρώτη ημέρα από την ύλη του πρώτου κεφαλαίου: «Με ποιον θα κάθομαι; Θα έχω φίλους; Θα με δεχθούν; Θα με κοροϊδέψουν; Θα μπορέσω να μιλήσω χωρίς να εκτεθώ;».

Και υπάρχουν μαθητές που επιστρέφουν στο σχολείο κουβαλώντας ένα δύσκολο καλοκαίρι, οικογενειακά προβλήματα, οικονομικές πιέσεις ή προσωπικές απώλειες για τις οποίες κανείς στην τάξη μπορεί να μη μάθει ποτέ τίποτε.

Γι’ αυτό το πρώτο βλέμμα του εκπαιδευτικού έχει σημασία, γιατί πριν ακόμη αρχίσει να διδάσκει το αντικείμενό του, οι μαθητές προσπαθούν να καταλάβουν κάτι πολύ πιο βασικό: τι άνθρωπος είναι αυτός που θα βρίσκεται απέναντί τους για τους επόμενους μήνες.
 

Οι μαθητές «διαβάζουν» τον καθηγητή πριν ανοίξουν το βιβλίο

Η πρώτη ώρα είναι γεμάτη αμοιβαία παρατήρηση, καθώς οι μαθητές αναρωτιούνται αν ο νέος καθηγητής θα είναι αυστηρός, αν θα ακούει, αν θα φωνάζει, αν θα ειρωνεύεται, αν θα επιτρέπει το λάθος ή αν κάθε λάθος απάντηση θα μετατρέπεται σε αμηχανία μπροστά στους συμμαθητές.

Και αυτές οι πρώτες εντυπώσεις δεν δημιουργούνται από μεγάλους λόγους, αλλά από μικρές λεπτομέρειες: από τον τρόπο που θα πει ένα όνομα, από το αν θα κοιτάξει τον μαθητή όταν του μιλά, από το πώς θα αντιδράσει στην πρώτη αταξία, από το αν θα ακούσει πραγματικά μια ερώτηση ή θα βιαστεί να συνεχίσει.

Το παιδί που φοβάται να σηκώσει το χέρι δεν χρειάζεται μια μεγάλη παιδαγωγική διάλεξη, αλλά ίσως μόνο να καταλάβει ότι σε αυτή την τάξη επιτρέπεται να μην ξέρεις, γιατί όταν ο μαθητής φοβάται το λάθος, πολύ γρήγορα αρχίζει να φοβάται και την προσπάθεια.
 

Και ο εκπαιδευτικός έχει τη δική του αγωνία

Συχνά μιλάμε για το άγχος των μαθητών και ξεχνάμε ότι πίσω από την έδρα υπάρχει επίσης ένας άνθρωπος, ο οποίος αναρωτιέται αν θα μπορέσει να επικοινωνήσει με αυτά τα παιδιά, αν θα κερδίσει το ενδιαφέρον τους, πώς θα λειτουργήσει το συγκεκριμένο τμήμα, αν υπάρχουν μαθησιακές δυσκολίες που πρέπει να γνωρίζει και αν θα καταφέρει να προχωρήσει την ύλη χωρίς να αφήσει πίσω όσους δυσκολεύονται περισσότερο.

Ο νεοδιόριστος ή ο αναπληρωτής μπορεί ταυτόχρονα να προσπαθεί να προσαρμοστεί σε έναν νέο τόπο και σε ένα άγνωστο σχολείο, ενώ ο παλιότερος γνωρίζει ήδη πόσο γρήγορα περνά η χρονιά και πόσα απρόβλεπτα μπορούν να ανατρέψουν ακόμη και τον καλύτερο σχεδιασμό.

Όλοι, ωστόσο, γνωρίζουν κάτι που δεν χωρά εύκολα σε πλατφόρμες και δείκτες: δύο τμήματα της ίδιας τάξης, με το ίδιο βιβλίο και την ίδια ύλη, μπορεί να είναι δύο εντελώς διαφορετικοί κόσμοι.
 

Να αρχίσει αμέσως η ύλη;

Η πίεση του χρόνου υπάρχει πάντα, η ύλη είναι μεγάλη, οι ώρες συγκεκριμένες και οι εξετάσεις θα έρθουν, όμως ίσως η πρώτη ώρα που δεν αφιερώθηκε στην ύλη να αποδειχθεί από τις πιο χρήσιμες της χρονιάς, αν δοθεί χώρος για γνωριμία, για μια πραγματική συζήτηση, για να εξηγηθούν οι βασικοί κανόνες χωρίς κατάλογο απαγορεύσεων και κυρίως για να καταλάβουν οι μαθητές όχι μόνο τι θα μάθουν αλλά και γιατί αξίζει να το μάθουν.

Ο εκπαιδευτικός χρειάζεται να δημιουργήσει οικειότητα χωρίς να χάσει τον ρόλο του, να θέσει όρια χωρίς να οικοδομήσει φόβο και να δείξει ότι οι κανόνες είναι σταθεροί, δίκαιοι και ίδιοι για όλους, γιατί η πραγματική αυθεντία μέσα στην τάξη δεν χτίζεται με την ένταση της φωνής αλλά με τη συνέπεια.
 

Η πρώτη ημέρα είναι και μια δεύτερη ευκαιρία

Σχεδόν σε κάθε σχολείο υπάρχουν μαθητές για τους οποίους οι χαρακτηρισμοί φτάνουν πριν από τους ίδιους: «πρόσεξέ τον», «δεν διαβάζει», «κάνει φασαρία», «είναι δύσκολη περίπτωση».

Ίσως όμως μια από τις μεγαλύτερες δυνατότητες του πρώτου μαθήματος είναι να δοθεί σε όλους ξανά η ευκαιρία μιας πρώτης εντύπωσης, γιατί ο μαθητής που πέρυσι δυσκολεύτηκε δεν είναι καταδικασμένος να αποτύχει ξανά και εκείνος που χαρακτηρίστηκε «αδιάφορος» μπορεί απλώς να μην είχε ακόμη βρει κάτι που να τον κάνει να ενδιαφερθεί.

Καμία πρώτη ώρα δεν μπορεί να λύσει όλα όσα θα εμφανιστούν μέσα στη χρονιά, θα υπάρξουν εντάσεις, απογοητεύσεις, λάθη και δύσκολες ημέρες, όμως μπορεί να στείλει από την αρχή ένα ουσιαστικό μήνυμα: εδώ ήρθαμε για να μάθουμε, αλλά κανείς δεν χρειάζεται να γνωρίζει τα πάντα από την πρώτη στιγμή.

Γιατί κάθε Σεπτέμβριο ο μαθητής ανοίγει ένα καινούργιο τετράδιο, αλλά και ο καλός εκπαιδευτικός, όσα χρόνια κι αν βρίσκεται στην τάξη, ανοίγει κατά κάποιον τρόπο ένα δικό του.

Και η πρώτη σελίδα τους γράφεται μαζί.