Χρήστος Κάτσικας

Διαστάσεις δομικού προβλήματος παίρνει η αυξανόμενη αποχώρηση αναπληρωτών εκπαιδευτικών από τα σχολεία, καθώς κάθε χρόνο καταγράφονται εκατοντάδες μη αναλήψεις υπηρεσίας και παραιτήσεις, ακόμη και με την απειλή σοβαρών κυρώσεων.

Το σχολικό έτος 2023-2024, σύμφωνα με τα στοιχεία, 2.115 εκπαιδευτικοί, μέλη ΕΕΠ και ΕΒΠ είτε δεν ανέλαβαν υπηρεσία είτε παραιτήθηκαν μετά την πρόσληψή τους. Το ποσοστό ανήλθε στο 4,14% επί συνόλου 52.476 προσλήψεων αναπληρωτών.

Πίσω από τους αριθμούς, όμως, κρύβεται μια καθημερινότητα ιδιαίτερα δύσκολη. Οι αναπληρωτές καλούνται συχνά να μετακινηθούν σε νησιά, τουριστικές περιοχές ή απομακρυσμένες σχολικές μονάδες, με ελάχιστο χρόνο προετοιμασίας και με μισθούς που σε πολλές περιπτώσεις δεν επαρκούν ούτε για ενοίκιο, μετακινήσεις και βασικά έξοδα διαβίωσης.

Από προσωρινή λύση, βασικός μηχανισμός λειτουργίας

Η αναπλήρωση ξεκίνησε ως μηχανισμός κάλυψης έκτακτων κενών. Σήμερα, όμως, αποτελεί βασικό πυλώνα λειτουργίας του δημόσιου σχολείου. Κάθε χρόνο χιλιάδες τάξεις ανοίγουν χάρη στους αναπληρωτές.

Παράλληλα, οι ίδιοι εκπαιδευτικοί ζουν σε καθεστώς διαρκούς αβεβαιότητας: δεν γνωρίζουν αν θα προσληφθούν, πότε θα προσληφθούν, σε ποια περιοχή θα βρεθούν και αν θα μπορέσουν να ανταποκριθούν οικονομικά στη νέα τοποθέτηση.

Η κατάσταση γίνεται ακόμη πιο πιεστική όταν οι προσλήψεις γίνονται σε μεταγενέστερες φάσεις, μέσα στη χρονιά, και ο εκπαιδευτικός καλείται μέσα σε λίγες ημέρες να αλλάξει πόλη, να βρει σπίτι και να αναλάβει υπηρεσία.

Το κόστος ζωής οδηγεί πολλούς στην παραίτηση

Κομβικός παράγοντας των αποχωρήσεων είναι το κόστος διαβίωσης. Σε αρκετές περιοχές, ιδίως νησιωτικές και τουριστικές, τα ενοίκια είναι απαγορευτικά. Δεν είναι λίγες οι περιπτώσεις εκπαιδευτικών που αναγκάζονται να αναζητούν δωμάτια, συγκατοίκηση ή προσωρινή φιλοξενία.

Έτσι, η πρόσληψη που θεωρητικά αποτελεί επαγγελματική ευκαιρία μπορεί να μετατραπεί σε οικονομικό αδιέξοδο. Όταν το μεγαλύτερο μέρος του μισθού πηγαίνει στο ενοίκιο και στις μετακινήσεις, η παραμονή στη θέση γίνεται πρακτικά αδύνατη.

Οι κυρώσεις δεν σταματούν τις αποχωρήσεις

Το θεσμικό πλαίσιο προβλέπει αυστηρές ποινές. Όποιος αναπληρωτής δεν αναλάβει υπηρεσία ή παραιτηθεί μετά την πρόσληψη αποκλείεται από τις προσλήψεις για το τρέχον και το επόμενο σχολικό έτος. Στην ειδική πρόσκληση, ο αποκλεισμός ισχύει για το τρέχον και τα δύο επόμενα σχολικά έτη.

Το γεγονός ότι, παρά τις κυρώσεις, καταγράφονται χιλιάδες αποχωρήσεις δείχνει ότι το πρόβλημα δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί μόνο με ποινές. Όταν ένας εκπαιδευτικός επιλέγει να χάσει τη δυνατότητα πρόσληψης, αυτό συχνά σημαίνει ότι οι συνθήκες που αντιμετωπίζει είναι εξαιρετικά πιεστικές.

Τι δείχνουν τα στοιχεία

Η αυξητική τάση δείχνει ότι η αναπλήρωση δεν μπορεί πλέον να αντιμετωπίζεται ως ατομική ευθύνη των εκπαιδευτικών, αλλά ως σύμπτωμα μιας βαθύτερης δυσλειτουργίας.

Το σχολείο πληρώνει το τίμημα

Κάθε παραίτηση αναπληρωτή δεν είναι απλώς μια διοικητική μεταβολή. Σημαίνει χαμένες διδακτικές ώρες, αναστάτωση στη σχολική μονάδα, νέα αναμονή για κάλυψη κενού και μαθητές που αλλάζουν εκπαιδευτικό μέσα στη χρονιά.

Το πρόβλημα, επομένως, δεν αφορά μόνο τους αναπληρωτές. Αφορά την ποιότητα και τη σταθερότητα της εκπαίδευσης.

Η εμπειρία δείχνει ότι απαιτούνται μέτρα ουσιαστικής στήριξης: επιδότηση στέγασης, ειδική μέριμνα για νησιωτικές και δυσπρόσιτες περιοχές, έγκαιρες προσλήψεις, καλύτερος προγραμματισμός και μεγαλύτερη σταθερότητα.

Γιατί όσο το σχολείο στηρίζεται σε ανθρώπους που κάθε Σεπτέμβριο ξεκινούν από την αρχή, με μια βαλίτσα στο χέρι και χωρίς καμία βεβαιότητα για το αύριο, οι παραιτήσεις δεν θα είναι εξαίρεση. Θα είναι το ορατό σύμπτωμα ενός συστήματος που ζητά πολλά, αλλά στηρίζει λίγα.