Του Δημήτρη Τσίρκα*

Πώς γίνεται στα ΜΚΔ να είναι όλοι θυμωμένοι και να καταγγέλλουν συνεχώς την εξουσία, αλλά αυτή να είναι πιο ακλόνητη από ποτέ; Πώς γίνεται οι πάντες να είναι διαρκώς στα (ψηφιακά) κεραμίδια αλλά τίποτα να μην αλλάζει;

Καλώς ήρθατε στην έρημο της Υπερπολιτικής.

Έτσι περιγράφει ο Βέλγος ιστορικός των ιδεών, Αντόν Γιάγκερ, τη σύγχρονη πραγματικότητα στην οποία η πολιτική μοιάζει να βρίσκεται παντού στην καθημερινότητά μας, αδυνατώντας όμως να επιφέρει ουσιαστικές αλλαγές.

Ο Γιάγκερ προτείνει μια τριμερή περιοδολόγηση του Πολιτικού τις τελευταίες δεκαετίες:

Α) Τη μαζική πολιτική (μέσα του 20ου αιώνα μέχρι το 1990) στην οποία οι πολίτες συμμετείχαν σε μαζικά κόμματα, συνδικάτα και άλλες συλλογικότητες και όπου η πολιτική ταυτότητα ήταν άρρηκτα συνδεδεμένη με την ταξική θέση.

Β) Την εποχή της μεταπολιτικής (Πτώση του Ανατολικού Μπλοκ – 2008) όπου κυριαρχεί η ΤΙΝΑ και οι ιδεολογικές συγκρούσεις αντικαθίστανται από τη (φαινομενικά) ουδέτερη τεχνοκρατική διαχείριση.

Εδώ η πολιτική εκκενώνεται από το περιεχόμενό της, το οποίο εκχωρείται στους πάσης φύσεως «ειδικούς», τις ανεξάρτητες αρχές και ΜΚΟ και τα δικαστήρια.

Ωστόσο, η παγκόσμια κρίση του 2008 διέλυσε την τεχνοκρατική νομιμοποίηση της μεταπολιτικής, δημιουργώντας τις προϋποθέσεις για την ανάδυση της Υπερπολιτικής (Γ), που κυριαρχεί μέχρι σήμερα.

Η πολιτική επέστρεψε μεν ως καθολική ατμόσφαιρα, δίχως όμως τις οργανωτικές υποδομές, τις δεσμεύσεις και τα αποτελέσματα του παρελθόντος.

Τέσσερις είναι οι πυλώνες της Υπερπολιτικής.

1. Η εξατομίκευση του πολιτικού υποκειμένου – οι πολίτες δεν δρουν πλέον ως μέλη μιας συλλογικότητας (συνδικάτο, κόμμα) αλλά ως ατομικοί παραγωγοί και καταναλωτές ψηφιακού περιεχομένου.

Η πολιτική παύει να είναι συλλογική στράτευση και μετατρέπεται σε επιμέλεια της ψηφιακής ταυτότητας:

Τα άτομα εκφράζουν (θορυβωδώς) τις πολιτικές τους θέσεις στα σόσιαλ για να σηματοδοτήσουν την ηθική τους ανωτερότητα (virtue signaling) ή την ένταξή τους σε κάποια ψηφιακή «φυλή», χωρίς την παραμικρή υποχρέωση πειθαρχίας ή δέσμευσης σε μια συλλογική στρατηγική.

Για να θυμηθούμε τον Κριστοφερ Λας (Η Κουλτούρα του Ναρκισσισμού), η πολιτική από ένα εργαλείο για την επίτευξη αλλαγών στον κόσμο, γίνεται ένα μέσο έκφρασης – μια θεατρική σκηνή όπου το άτομο δεν δρα ως ιστορικό υποκείμενο, αλλά ως ηθοποιός που αναζητά το ψηφιακό χειροκρότημα (likes, κοινοποιήσεις) της δικής του ψηφιακής φυλής.

2. Ηθικοποίηση της πολιτικής – στη μαζική πολιτική η σύγκρουση αφορούσε κυρίως την κατανομή των υλικών πόρων (μισθοί, κοινωνικό κράτος, φορολογία κλπ.).

Στην Υπερπολιτική τα ζητήματα δεν τίθενται ως αντιπαραθέσεις υλικών συμφερόντων που επιδέχονται συμβιβασμούς, αλλά ως υπαρξιακές μάχες μεταξύ καλού και κακού.

Η ηθικοποίηση καθιστά την πολιτική εξαντλητικά πολωτική, αλλά ταυτόχρονα εντελώς συμβολική και ακίνδυνη για τις κυρίαρχες ελίτ, αφού η συζήτηση και η δράση σπάνια αγγίζει την αναδιανομή του πλούτου και την ιδιοκτησία των μέσων παραγωγής.

Αυτή είναι η βάση των σύγχρονων πολιτισμικών πολέμων και της κουλτούρας της ακύρωσης.

3. Στιγμιαία κινήματα – τα σύγχρονα κινήματα (Occupy, Αγανακτισμένοι, Κίτρινα Γιλέκα, Black Lives Matter, MeToo κ.α) παρουσιάζουν εκρηκτική άνοδο, κινητοποιούν εκατομμύρια ανθρώπους σε ελάχιστο χρόνο, μέσω αλγοριθμικής διάχυσης, αλλά εξαφανίζονται όσο γρήγορα εξαπλώθηκαν.

Χωρίς μόνιμη δομή και συνεκτική ιδεολογία, τα κινήματα εξατμίζονται μόλις το ψηφιακό ενδιαφέρον ατονήσει ή μεταφερθεί στο επόμενο τρεντ ή η κρατική καταστολή αυξηθεί, αφήνοντας πίσω τους ελάχιστες χειροπιαστές αλλαγές.

Ως εκτούτου, ο κόσμος παραμένει παγιδευμένος σε ένα αιώνιο παρόν (F. Jameson), αφού τα στιγμιαία κινήματα και τα αλλεπάλληλα τρεντς στα σόσιαλ δεν δημιουργούν θεσμική μνήμη, ούτε ιστορική συνείδηση.

Όταν η ψηφιακή παράσταση τελειώσει και η ναρκισσιστική ανάγκη για προσοχή ικανοποιηθεί, το «κίνημα» καταρρέει, το ένα τρεντ δίνει τη θέση του στο επόμενο, αφήνοντας τα άτομα στην αρχική κατάσταση ανημπόριας ή και ψυχικής εξάντλησης από την ανούσια (εν τέλει) αντιπαράθεση στα ΜΚΔ.

4. Τέλος, η Υπερπολιτική διεξάγεται σχεδόν αποκλειστικά στις ιδιωτικές ψηφιακές πλατφόρμες (Facebook, X, Tik Tok κλπ.) οι αλγόριθμοι των οποίων είναι έτσι σχεδιασμένοι ώστε να τροφοδοτούν διαρκώς την οργή προκειμένου να κρατήσουν τους χρήστες περισσότερο εντός τους – χρόνος που μετατρέπεται σε υψηλότερα έσοδα για αυτές.

Πρόκειται για μια κανονική «οικονομία της οργής» στην οποία η διαφωνία και η πολιτική σύγκρουση δεν είναι εργαλεία για την άσκηση πίεσης ή την επίτευξη συναίνεσης, αλλά το ίδιο το εμπόρευμα που αιχμαλωτίζει την προσοχή των χρηστών.

Η Υπερπολιτική είναι η αποσύνδεση της πολιτικοποίησης από την εξουσία και η μετατροπή της σε ψηφιακό περιεχόμενο. Ενώ οι πολίτες – χρήστες αισθάνονται σαν να συμμετέχουν σε μια διαρκή επανάσταση, το κράτος και το κεφάλαιο παραμένουν εντελώς στεγανοποιημένα από τις κραυγές του ψηφιακού πλήθους.

Τις τελευταίες μέρες, λόγου χάρη, πέφτουν κορμιά στα σόσιαλ για το πόσο κακό ή καλό κάνει η ΝΔ που δεν ψηφίζει την Ε. Ακρίτα για αντιπρόεδρο της Βουλής – ένα ζήτημα που πραγματικά «καίει» τους εργαζόμενους, ίσως περισσότερο και από τον γάμο της Τέιλορ Σουίφτ.

Η Υπερπολιτική είναι το αντίθετο της πολιτικής. Η τελευταία, από ένα μέσο για την αλλαγή των συσχετισμών στην κοινωνία έχει μετατραπεί σε μια βαλβίδα αποσυμπίεσης που επιτρέπει την εκτόνωση της κοινωνικής οργής σε συμβολικό επίπεδο, διασφαλίζοντας παράλληλα ότι το σύστημα εξουσίας δεν θα απειληθεί.

Είναι επίσης μια μορφή νευρωτικής υπεραναπλήρωσης της πολιτικής ανημπόριας.

Όσο οι άνθρωποι αδυνατούν να επηρεάσουν τις υλικές δομές της εξουσίας, μετατοπίζουν όλη τους την πολιτική (και ψυχική) ενέργεια εκεί που διατηρούν ακόμα μια ψευδαίσθηση ελέγχου – στο ψηφιακό τους προφίλ και στους πολιτισμικούς πολέμους.

Η Υπερπολιτική είναι η πολιτική μορφή ενός κόσμου που έχει χάσει την ικανότητα να σκέφτεται και να οργανώνεται συλλογικά για το μέλλον του.

Πίνακας: Twittering Machine, 1922, Paul Klee

*Το κείμενο από την προσωπική του σελίδα στο FACEBOOK