Τα «Ορεστειακά» του Νοεμβρίου 1903 ήταν αιματηρές συγκρούσεις στην Αθήνα, με αφορμή την παρουσίαση της «Ορέστειας» του Αισχύλου σε μετάφραση στη δημοτική στο Βασιλικό Θέατρο. Με πρωταγωνιστή της αντίδρασης τον καθηγητή Γεώργιο Μιστριώτη, φοιτητές διαδήλωσαν κατά της παράστασης, με αποτέλεσμα συγκρούσεις με τον στρατό, νεκρούς και τραυματίες. Τα γεγονότα ανέδειξαν τον βαθύ γλωσσικό και ιδεολογικό διχασμό της ελληνικής κοινωνίας και τη σύνδεση της γλώσσας με την παιδεία, την εθνική ταυτότητα και την πολιτική εξουσία.

Ορεστειακά 1903: Όταν η μετάφραση του Αισχύλου αιματοκύλησε την Αθήνα

Η παράσταση της «Ορέστειας» σε νεοελληνική μετάφραση πυροδότησε φοιτητικές διαδηλώσεις, συγκρούσεις με τον στρατό και αιματηρά επεισόδια. Πίσω από την αντιπαράθεση για τη γλώσσα κρύβονταν βαθύτερες συγκρούσεις για την παιδεία, την εθνική ταυτότητα και την πολιτική εξουσία.

Τον Νοέμβριο του 1903, η Αθήνα συγκλονίστηκε από μια σύγκρουση που έμεινε στην ιστορία ως «Ορεστειακά». Αφορμή στάθηκε η παράσταση της αρχαίας τραγωδίας «Ορέστεια» του Αισχύλου σε νεοελληνική μετάφραση στο Βασιλικό Θέατρο. Αυτό που θα μπορούσε να αποτελεί ένα σημαντικό πολιτιστικό γεγονός εξελίχθηκε σε πεδίο σφοδρής ιδεολογικής αντιπαράθεσης, με φοιτητικές κινητοποιήσεις, συγκρούσεις με τις δυνάμεις καταστολής και νεκρούς.

Τα γεγονότα αποκάλυψαν πόσο βαθιά είχε διχάσει την ελληνική κοινωνία το γλωσσικό ζήτημα, μετατρέποντας ακόμη και την πρόσβαση στην αρχαία γραμματεία σε υπόθεση πολιτικής και εθνικής αντιπαράθεσης.

Η «Ορέστεια» σε νεοελληνική γλώσσα

Το Σάββατο 1 Νοεμβρίου 1903, το Βασιλικό Θέατρο παρουσίασε την «Ορέστεια» του Αισχύλου σε μετάφραση του πανεπιστημιακού και αρχαιολόγου Γεωργίου Σωτηριάδη. Η σκηνοθεσία ήταν του Θωμά Οικονόμου, ενώ η παράσταση πραγματοποιήθηκε με τη συμβολή του Στέφανου Στεφάνου, διευθύνοντος γραμματέα του θεάτρου και υποστηρικτή της ανανέωσης της θεατρικής ζωής.

Η μετάφραση ήταν γραμμένη σε συντηρητική μορφή της δημοτικής, με στοιχεία που απείχαν από τη σημερινή καθομιλουμένη. Η επιλογή, ωστόσο, προκάλεσε έντονες αντιδράσεις, καθώς οι πολέμιοί της θεωρούσαν ότι τα αρχαία δράματα έπρεπε να παρουσιάζονται αποκλειστικά στην πρωτότυπη γλώσσα.

Στην παράσταση συμμετείχε η Μαρίκα Κοτοπούλη, η οποία υποδυόταν την Αθηνά Παλλάδα και απήγγειλε το ποίημα «Χαίρε της Τραγωδίας» του Κωστή Παλαμά. Η μουσική του Άγγλου συνθέτη Στάνφορντ, εκτελεσμένη από την ορχήστρα του Ι. Καίσαρη, συμπλήρωνε την παραγωγή.

Το Βασιλικό Θέατρο, που είχε ιδρυθεί με τη στήριξη του βασιλιά Γεωργίου Α΄, επιχειρούσε να φέρει την αρχαία τραγωδία πιο κοντά στο σύγχρονο κοινό. Η πρωτοβουλία αυτή, όμως, συνάντησε την αντίδραση ενός ισχυρού συντηρητικού μετώπου.

Ο γλωσσικός διχασμός και τα «Ευαγγελικά»

Στις αρχές του 20ού αιώνα, η διαμάχη ανάμεσα στην καθαρεύουσα και τη δημοτική ξεπερνούσε τα όρια μιας φιλολογικής συζήτησης. Αφορούσε την εκπαίδευση, την κοινωνική θέση των λαϊκών στρωμάτων, την εθνική ταυτότητα και τον έλεγχο της πνευματικής ζωής.

Οι υπέρμαχοι της δημοτικής υποστήριζαν ότι η ζωντανή γλώσσα του λαού μπορούσε να εκφράσει τη σύγχρονη λογοτεχνία και να μεταφέρει την αρχαία πολιτιστική κληρονομιά σε ευρύτερα κοινωνικά στρώματα. Αντίθετα, οι αδιάλλακτοι υπερασπιστές της αρχαΐζουσας γλωσσικής παράδοσης αντιμετώπιζαν τη μετάφραση των αρχαίων κειμένων ως απειλή για την εθνική συνέχεια.

Μόλις δύο χρόνια νωρίτερα, τα «Ευαγγελικά», οι αιματηρές ταραχές του 1901 με αφορμή τη μετάφραση των Ευαγγελίων στη δημοτική, είχαν καταδείξει τις εκρηκτικές διαστάσεις του ζητήματος. Τα «Ορεστειακά» αποτέλεσαν συνέχεια αυτής της αντιπαράθεσης.

Ο Μιστριώτης και οι φοιτητικές κινητοποιήσεις

Κεντρικό πρόσωπο της αντίδρασης υπήρξε ο καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών Γεώργιος Μιστριώτης, ένθερμος υποστηρικτής της διδασκαλίας των αρχαίων δραμάτων στην πρωτότυπη γλώσσα. Με διαλέξεις και δημόσιες παρεμβάσεις στράφηκε εναντίον της μετάφρασης, κινητοποιώντας φοιτητές που θεωρούσαν ότι απειλείται η «εθνική γλώσσα».

Στις 9 Νοεμβρίου, μετά από ομιλία του Μιστριώτη, η ένταση κλιμακώθηκε. Στις 15 Νοεμβρίου πραγματοποιήθηκαν συζητήσεις στη Φιλοσοφική Σχολή και συγκροτήθηκε επιτροπή με σκοπό την υπεράσπιση της γλωσσικής παράδοσης που οι φοιτητές θεωρούσαν ότι κινδύνευε.

Την επόμενη ημέρα, φοιτητές συγκεντρώθηκαν στο καφενείο «Γαμβέττα» και πραγματοποίησαν πορεία προς το Βασιλικό Θέατρο, καλώντας τον λαό να συμπαρασταθεί στις κινητοποιήσεις τους. Στη λεωφόρο Σταδίου και στην περιοχή των Προπυλαίων σημειώθηκαν συγκρούσεις με στρατιωτικές δυνάμεις.

Ακούστηκαν πυροβολισμοί και υπήρξαν νεκροί και τραυματίες. Ανάμεσα στα θύματα αναφέρεται ο 22χρονος εφημεριδοπώλης Ι. Μαντάς, ο οποίος φέρεται να χτυπήθηκε στο στήθος από σφαίρα. Οι ιστορικές αφηγήσεις διαφέρουν ως προς τον ακριβή αριθμό των νεκρών, γι’ αυτό και οι σχετικές αναφορές χρειάζονται προσοχή. Παρά την αιματοχυσία, η παράσταση πραγματοποιήθηκε το ίδιο βράδυ, χωρίς νέα επεισόδια μέσα στο θέατρο.

Ανακρίσεις, δικαστικές διαδικασίες και πολιτικές προεκτάσεις

Οι ταραχές δεν έληξαν με την καταστολή των διαδηλώσεων. Στις 20 Νοεμβρίου άρχισαν ανακρίσεις, ενώ τον Δεκέμβριο κλήθηκε να απολογηθεί και ο Μιστριώτης. Η δικαστική διερεύνηση συνεχίστηκε στις αρχές του 1904, με την παραπομπή κατηγορουμένων σε δίκη.

Η υπόθεση ανέδειξε τις ευθύνες όσων, μέσα από δημόσιες παρεμβάσεις και εμπρηστικές καταγγελίες, συνέβαλαν στην όξυνση της έντασης. Παράλληλα, φανέρωσε τον τρόπο με τον οποίο το γλωσσικό ζήτημα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί για την κινητοποίηση κοινωνικών ομάδων και τη διαμόρφωση πολιτικών συσχετισμών.

Η κληρονομιά των Ορεστειακών

Περισσότερο από έναν αιώνα αργότερα, τα «Ορεστειακά» αποτελούν χαρακτηριστικό παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο οι πολιτιστικές επιλογές μπορούν να μετατραπούν σε πεδίο κοινωνικής σύγκρουσης. Η διαμάχη δεν αφορούσε απλώς τη γλώσσα μιας θεατρικής παράστασης, αλλά το ποιος δικαιούται να προσεγγίζει την πολιτιστική κληρονομιά και με ποιους όρους.

Το παράδοξο είναι ότι στο όνομα της προστασίας της αρχαίας ελληνικής παράδοσης επιχειρήθηκε να αποκλειστεί μια προσπάθεια ευρύτερης πρόσβασης σε αυτήν. Σήμερα, οι μεταφράσεις των αρχαίων τραγωδιών αποτελούν αναπόσπαστο μέρος της θεατρικής ζωής.

Το 1903, όμως, η επιλογή να ακουστεί ο Αισχύλος σε νεοελληνική γλώσσα έγινε αφορμή για αιματηρές συγκρούσεις. Τα «Ορεστειακά» υπενθυμίζουν ότι πίσω από τις διαμάχες για τη γλώσσα συχνά κρύβονται βαθύτερες συγκρούσεις για την εξουσία, την παιδεία και την ίδια την κοινωνία.