Χρήστος Κάτσικας

Γ΄ Γυμνασίου και Γ΄ Λυκείου: Οι τάξεις που δοκιμάζουν τις αντοχές των εκπαιδευτικών

Γ΄ Λυκείου με αδιάφορους μαθητές, Γ΄ Γυμνασίου με εκρηκτική εφηβεία, σχολεία που κουβαλούν τα βάρη της κοινωνικής ανισότητας. Η πρώτη επαφή πολλών νέων εκπαιδευτικών με τη δημόσια εκπαίδευση απέχει πολύ από όσα είχαν ονειρευτεί όταν αποφάσισαν να γίνουν δάσκαλοι και καθηγητές. Και για αρκετούς, η φλόγα της προσφοράς κινδυνεύει να σβήσει πολύ νωρίς.

«Είμαι μόνιμη εκπαιδευτικός τα τελευταία 16 χρόνια και σκέφτομαι φέτος, γύρω στον Φεβρουάριο, να υποβάλω την παραίτησή μου. Δεν πάει άλλο... Η σχολική πραγματικότητα με έχει κουρελιάσει».

Η μαρτυρία αυτή δεν προέρχεται από κάποιον που βρίσκεται στα πρώτα του βήματα. Ανήκει σε μια έμπειρη εκπαιδευτικό που αφιέρωσε πάνω από μία δεκαετία στην τάξη. Περιγράφει με σκληρές λέξεις την ψυχολογική εξάντληση, τις υπερπλήρεις αίθουσες, τα πολλαπλά καθήκοντα, τη συνεχή φασαρία, την αίσθηση ότι κάθε μέρα αποτελεί μια δοκιμασία αντοχής.

Αν έτσι αισθάνονται πολλοί έμπειροι εκπαιδευτικοί, μπορεί εύκολα να φανταστεί κανείς τι βιώνει ένας νέος άνθρωπος που περνά για πρώτη φορά το κατώφλι της σχολικής αίθουσας.

Ο ιδεαλισμός της πρώτης μέρας και η πραγματικότητα

Οι περισσότεροι νεοδιόριστοι ή νέοι αναπληρωτές ξεκινούν με διάθεση δημιουργίας. Έχουν επενδύσει χρόνια σπουδών, μεταπτυχιακών, διαγωνισμών και αναμονής. Πιστεύουν ότι θα βρουν χώρο για δημιουργική διδασκαλία, διάλογο και ουσιαστική σχέση με τους μαθητές.

Στην πράξη, όμως, αρκετοί βρίσκονται αντιμέτωποι με ένα εντελώς διαφορετικό περιβάλλον.

Η Γ΄ Λυκείου και τα «δευτερεύοντα» μαθήματα

Για όσους διδάσκουν μαθήματα που δεν εξετάζονται στις Πανελλαδικές, η καθημερινότητα μπορεί να είναι ιδιαίτερα απογοητευτική.

«Οι μαθητές κοιτούσαν διαρκώς το ρολόι. Κάποιοι με ρωτούσαν ευθέως γιατί να κάνουμε μάθημα αφού δεν εξετάζονται», περιγράφει νέος εκπαιδευτικός.

Δεν είναι προσωπική απόρριψη. Είναι η ίδια η δομή του εξεταστικοκεντρικού συστήματος που δημιουργεί μια άτυπη ιεραρχία μαθημάτων, όπου όσα δεν συνδέονται άμεσα με τις εξετάσεις συχνά θεωρούνται λιγότερο σημαντικά.

Ο εκπαιδευτικός καλείται καθημερινά να αποδεικνύει γιατί αξίζει να τον ακούσουν.

Η Γ΄ Γυμνασίου: η πιο απαιτητική ισορροπία

Αν στη Γ΄ Λυκείου κυριαρχεί η αδιαφορία, στη Γ΄ Γυμνασίου κυριαρχεί πολλές φορές η ένταση.

Η εφηβεία βρίσκεται στο αποκορύφωμά της. Οι ισορροπίες είναι εύθραυστες. Οι αντιδράσεις είναι έντονες. Οι συγκρούσεις εμφανίζονται χωρίς προειδοποίηση.

Για έναν νέο εκπαιδευτικό, κάθε διδακτική ώρα μπορεί να μοιάζει περισσότερο με δοκιμασία διαχείρισης ανθρώπινων συμπεριφορών παρά με μάθημα.

Δεν δοκιμάζονται μόνο οι παιδαγωγικές γνώσεις, αλλά και η ψυχραιμία, η αυτοπεποίθηση και η συναισθηματική αντοχή.

Όταν η κοινωνία μπαίνει μέσα στην τάξη

Υπάρχουν σχολεία όπου οι μαθησιακές δυσκολίες είναι μόνο ένα μέρος της πραγματικότητας.

Πίσω από πολλούς μαθητές κρύβονται οικονομικά προβλήματα, οικογενειακές συγκρούσεις, περιστατικά ενδοοικογενειακής βίας, παραβατικότητα, κοινωνικός αποκλεισμός ή ακόμη και ανάγκη για εργασία από μικρή ηλικία.

Σε αυτές τις περιπτώσεις, ο εκπαιδευτικός καλείται να αναλάβει διαρκώς ρόλους που υπερβαίνουν κατά πολύ τη διδασκαλία.

Γίνεται σύμβουλος, διαμεσολαβητής, άνθρωπος εμπιστοσύνης και, αρκετές φορές, το μοναδικό σταθερό πρόσωπο στη ζωή ενός παιδιού.

Το πρόβλημα είναι ότι τις περισσότερες φορές καλείται να το κάνει χωρίς επαρκή υποστήριξη.

Η σιωπηλή εξουθένωση

Το φαινόμενο της επαγγελματικής εξουθένωσης (burnout) στους εκπαιδευτικούς δεν αποτελεί πλέον μεμονωμένη περίπτωση.

Ξεκινά συνήθως αθόρυβα:

• συνεχής ψυχική κόπωση,

• αίσθηση ότι καμία προσπάθεια δεν αποδίδει,

• δυσκολία διαχείρισης της καθημερινότητας,

• συναισθηματική αποστασιοποίηση,

• αμφισβήτηση της ίδιας της επαγγελματικής επιλογής.

Για αρκετούς δεν ακολουθεί η τυπική παραίτηση.

Έρχεται κάτι πιο επικίνδυνο: η εσωτερική παραίτηση.

Ο εκπαιδευτικός εξακολουθεί να βρίσκεται στην τάξη, αλλά έχει χάσει την πίστη ότι μπορεί να αλλάξει κάτι.

Τα στοιχεία προκαλούν προβληματισμό

Τα διαθέσιμα ερευνητικά δεδομένα δείχνουν ότι το πρόβλημα δεν περιορίζεται στην Ελλάδα.

Σύμφωνα με στοιχεία της ETUCE, περισσότεροι από 4 στους 10 νέους εκπαιδευτικούς στην Ευρώπη δηλώνουν ότι έχουν σκεφτεί σοβαρά να εγκαταλείψουν το επάγγελμα μέσα στα πρώτα πέντε χρόνια της σταδιοδρομίας τους.

Παράλληλα, ελληνικές πανεπιστημιακές έρευνες καταγράφουν υψηλά επίπεδα επαγγελματικού άγχους και συναισθηματικής εξάντλησης στους νεοδιόριστους εκπαιδευτικούς, ιδιαίτερα σε όσους υπηρετούν σε απαιτητικά σχολικά περιβάλλοντα.

Η εικόνα αυτή δεν αφορά μόνο τους ίδιους τους εκπαιδευτικούς. Επηρεάζει άμεσα την ποιότητα της εκπαίδευσης και τη σταθερότητα του σχολείου.

Το δύσκολο ξεκίνημα δεν πρέπει να θεωρείται φυσιολογικό

Η πρώτη τοποθέτηση ενός νέου εκπαιδευτικού συχνά γίνεται στα πιο απαιτητικά σχολεία, στις πιο δύσκολες περιοχές ή στα πιο σύνθετα παιδαγωγικά περιβάλλοντα.

Πολλοί εκπαιδευτικοί περιγράφουν ότι καλούνται να αντιμετωπίσουν μόνοι τους καταστάσεις για τις οποίες δεν είχαν ουσιαστικά προετοιμαστεί κατά τις πανεπιστημιακές τους σπουδές.

Η διεθνής εμπειρία δείχνει ότι χώρες που επενδύουν σε προγράμματα καθοδήγησης, ψυχολογικής υποστήριξης, επιμόρφωσης στη διαχείριση της τάξης και σταδιακής ένταξης των νέων εκπαιδευτικών καταγράφουν μικρότερα ποσοστά εγκατάλειψης του επαγγέλματος.

Οι μικρές νίκες που κρατούν ζωντανό το σχολείο

Κι όμως, μέσα σε αυτή τη δύσκολη καθημερινότητα, υπάρχουν στιγμές που εξηγούν γιατί τόσοι εκπαιδευτικοί συνεχίζουν.

Ένα παιδί που αποφασίζει να συμμετάσχει για πρώτη φορά.

Ένας μαθητής που επιστρέφει χρόνια αργότερα για να πει ένα απλό «ευχαριστώ».

Ένα βλέμμα εμπιστοσύνης από κάποιον που μέχρι χθες αμφισβητούσε τους πάντες.

Αυτές οι στιγμές δεν εμφανίζονται στους δείκτες αξιολόγησης, ούτε αποτυπώνονται σε στατιστικούς πίνακες. Είναι όμως εκείνες που υπενθυμίζουν ότι η εκπαίδευση δεν είναι μόνο εξετάσεις, βαθμοί και ύλη.

Είναι κυρίως ανθρώπινες σχέσεις.

Και για να μπορέσουν οι εκπαιδευτικοί να συνεχίσουν να τις χτίζουν, χρειάζονται κάτι περισσότερο από προσωπικό φιλότιμο. Χρειάζονται ουσιαστική στήριξη, καλύτερες συνθήκες εργασίας και ένα σχολείο που θα φροντίζει όχι μόνο τους μαθητές, αλλά και εκείνους που βρίσκονται καθημερινά απέναντί τους.