Χρήστος Κάτσικας

Με τίτλο «Ποιες ενέργειες θα κάνει η διοίκηση του Δήμου μετά την εξαίρεση των δύο σχολείων της Καλλιθέας από το χαρακτηρισμό ως Δημόσια Ωνάσεια Σχολεία», ο αρμόδιος για θέματα Παιδείας της δημοτικής παράταξης «Η Καλλιθέα Αλλάζει» του πρώην δημάρχου Δ. Κάρναβου, «ανακαλύπτει» ότι «σε Γυμνάσια και Λύκεια της πόλης υπάρχουν διαθέσιμες και μη λειτουργούσες αίθουσες, καθώς και τμήματα με αριθμό μαθητών χαμηλότερο από το ανώτατο προβλεπόμενο όριο».

Η «ανακάλυψη» αυτή χρησιμοποιείται ως κριτική στη δημοτική αρχή της Καλλιθέας η οποία «τόλμησε» μετά την πρωτοφανή σε μαζικότητα συγκέντρωση εκπαιδευτικών, γονέων και μαθητών να συναινέσει στο αίτημά τους για τη μη μετατροπή σε Ωνάσεια δυο σχολείων της περιοχής.

Το κείμενο της δημοτικής παράταξης  «Η Καλλιθέα Αλλάζει» επιχειρεί να εμφανιστεί ως θεσμικά νηφάλιο και διοικητικά τεκμηριωμένο· στην πραγματικότητα, όμως, κουβαλά μια επικίνδυνη αντιστροφή νοήματος: παρουσιάζει ως πρόβλημα εκείνο που, παιδαγωγικά, αποτελεί πλεονέκτημα. Και εδώ ακριβώς αξίζει η κριτική να γίνει βαθιά, όχι επιφανειακή.

1. Όταν το παιδαγωγικό βαφτίζεται «διοικητική ανωμαλία»

Η πιο κρίσιμη φράση του κειμένου είναι εκείνη που αναφέρεται σε «τμήματα με αριθμό μαθητών χαμηλότερο από το ανώτατο προβλεπόμενο όριο», τα οποία χρησιμοποιούνται ως επιχείρημα για να καταρριφθεί ο ισχυρισμός περί «ασφυκτικών συνθηκών». Εδώ, όμως, συντελείται ένα λογικό άλμα χωρίς δίχτυ ασφαλείας:

• Το ανώτατο προβλεπόμενο όριο δεν είναι παιδαγωγικός στόχος· είναι διοικητικό ταβάνι.

• Το γεγονός ότι κάποια τμήματα δεν το αγγίζουν δεν συνιστά στρέβλωση, αλλά παιδαγωγική ανάσα.

Με άλλα λόγια, το κείμενο υιοθετεί πλήρως τη λογική του νόμου που οδηγεί σε πληθωρικά τμήματα και, αντί να τον αμφισβητεί, τον μετατρέπει σε αυτονόητο κριτή της «ορθότητας» της σχολικής λειτουργίας. Ό,τι δεν «γεμίζει», θεωρείται σιωπηρά σπατάλη.

2. Η σιωπηρή νομιμοποίηση της συρρίκνωσης

Η επίκληση «διαθέσιμων και μη λειτουργουσών αιθουσών» και «δυνατότητας απορρόφησης μαθητών» δεν είναι ουδέτερη. Λειτουργεί ως προοίμιο πολιτικής απόφασης: αν υπάρχουν κενές αίθουσες και μικρότερα τμήματα, τότε —υπονοείται— μπορούν να συγχωνευθούν σχολεία, να μετακινηθούν μαθητές, να «εξορθολογιστεί» το δίκτυο.

Έτσι, η παιδαγωγική πραγματικότητα μεταφράζεται σε λογιστικό πλεόνασμα. Το σχολείο παύει να είναι κοινότητα μάθησης και γίνεται χωροταξικό πρόβλημα προς επίλυση.

3. Η λέξη που λείπει: μάθηση

Εντυπωσιακό —και αποκαλυπτικό— είναι το τι δεν υπάρχει στο κείμενο: καμία αναφορά στη μαθησιακή διαδικασία, στη διαφοροποιημένη διδασκαλία, στην υποστήριξη μαθητών με μαθησιακές ή κοινωνικές δυσκολίες, στη σχέση εκπαιδευτικού–μαθητή.

Η συζήτηση εξαντλείται σε αριθμούς, αίθουσες, απορροφήσεις, διοικητικές δυνατότητες. Όταν, όμως, η τάξη «φουσκώνει», η μάθηση στενεύει — και αυτό δεν αποτυπώνεται σε κανένα διοικητικό excel.

4. Από την εξαίρεση των Ωνάσειων… στη γενίκευση του μοντέλου

Παρότι το κείμενο εμφανίζεται να ζητά διευκρινίσεις για την εξαίρεση της Καλλιθέας από τα Ωνάσεια Σχολεία, στο τέλος αφήνει ανοιχτό το ενδεχόμενο «επανόδου» και «εκ νέου διεκδίκησης». Έτσι, η συζήτηση μετατοπίζεται ύπουλα: όχι αν το μοντέλο είναι παιδαγωγικά ορθό, αλλά αν η πόλη έχασε την ευκαιρία να ενταχθεί σε αυτό.

Και εδώ κλείνει ο κύκλος: τα μικρότερα τμήματα δεν αντιμετωπίζονται ως κατάκτηση της δημόσιας εκπαίδευσης, αλλά ως εμπόδιο σε έναν σχεδιασμό που απαιτεί συγκέντρωση, μεγέθυνση και «κρίσιμη μάζα».

Το πραγματικό ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι γιατί δεν «γεμίζουν» τα τμήματα, αλλά: γιατί θεωρούμε φυσιολογικό να γεμίζουν μέχρι να μην αναπνέουν;

Όταν η τάξη «φουσκώνει» και η μάθηση… στενεύει

Υπάρχει μια στιγμή σε κάθε σχολική χρονιά που ο εκπαιδευτικός σηκώνει το βλέμμα από το απουσιολόγιο, κοιτά την τάξη και συνειδητοποιεί ότι δεν βλέπει πια πρόσωπα, αλλά… πλήθος. Είκοσι πέντε, είκοσι επτά, τριάντα μαθητές σε έναν χώρο φτιαγμένο για λιγότερους. Και κάπου εκεί αρχίζει μια σιωπηλή αγωνία: πώς θα χωρέσει η μάθηση;

Τα πληθωρικά τμήματα δεν είναι απλώς ένα οργανωτικό πρόβλημα. Είναι μια βαθιά παιδαγωγική πληγή που επηρεάζει όλους: μαθητές, εκπαιδευτικούς, τελικά την ίδια την ποιότητα της δημόσιας εκπαίδευσης.

Η μάθηση θέλει χώρο – και χρόνο

Η μάθηση δεν είναι μαζική παραγωγή. Δεν λειτουργεί σαν γραμμή συναρμολόγησης. Θέλει χρόνο, διάλογο, επαφή. Σε ένα πολυπληθές τμήμα, όμως, ο χρόνος σπάει σε μικρά, ανεπαρκή κομμάτια.

Ο μαθητής που δυσκολεύεται χάνεται εύκολα στο πλήθος. Ο μαθητής που θα μπορούσε να ανθίσει, συχνά μένει πίσω από το «πρέπει να προλάβουμε την ύλη». Και ο εκπαιδευτικός, αντί να καθοδηγεί, αναγκάζεται να διαχειρίζεται.

Δεν είναι ότι λείπει η διάθεση. Λείπει η δυνατότητα.

Η παιδαγωγική σχέση είναι η καρδιά της εκπαίδευσης. Μαθαίνουμε καλύτερα από ανθρώπους που μας βλέπουν, μας ακούν, μας αναγνωρίζουν. Σε τμήματα με υπερβολικό αριθμό μαθητών, αυτή η σχέση αδυνατίζει.

Η εκπαίδευση δεν μετριέται σε αριθμούς μαθητών ανά τάξη, αλλά σε βλέμματα που συναντιούνται, σε ερωτήσεις που ακούγονται, σε δυνατότητες που ανακαλύπτονται.

Και για να συμβούν όλα αυτά, η τάξη πρέπει να έχει χώρο. Όχι μόνο τετραγωνικά. Χώρο παιδαγωγικό. Χώρο ανθρώπινο. Γιατί η μάθηση, όπως και η ζωή, θέλει ανάσα.