Χρήστος Κάτσικας

Το πραγματικό ζητούμενο, άλλωστε, δεν είναι να έχουμε εκπαιδευτικούς με «σωστό» παπούτσι την ημέρα της ορκωμοσίας, αλλά να έχουμε εκπαιδευτικούς στις τάξεις όταν χτυπήσει το πρώτο κουδούνι, να μπορούν να πληρώσουν το σπίτι στο οποίο θα μείνουν, να μη χρειάζεται να επιλέγουν ανάμεσα στο ενοίκιο και στα βασικά έξοδα του μήνα και να αισθάνονται ότι η Πολιτεία τούς αντιμετωπίζει ως επιστήμονες και δημόσιους λειτουργούς και όχι ως νεοσύλλεκτους που πρέπει πρώτα να περάσουν ένα άτυπο τεστ πειθαρχίας για να αποδείξουν ότι είναι «ευπρεπείς».

Υπάρχουν περιστατικά που, όταν τα διαβάζει κανείς για πρώτη φορά, δυσκολεύεται να πιστέψει ότι έχουν αποδοθεί σωστά, γιατί μοιάζουν περισσότερο με ιστορίες διοικητικής ιδιομορφίας παρά με πραγματικά γεγονότα σε έναν σύγχρονο εκπαιδευτικό θεσμό, και κάπως έτσι αντιμετωπίσαμε κι εμείς την πληροφορία ότι δύο νεοδιόριστοι εκπαιδευτικοί, οι οποίοι προσήλθαν σε μια Περιφερειακή Διεύθυνση Εκπαίδευσης για να ορκιστούν και να αναλάβουν υπηρεσία, φέρεται να δέχθηκαν παρατήρηση για την ενδυμασία τους και να τους ζητήθηκε να αλλάξουν ρούχα προκειμένου να ολοκληρώσουν τη διαδικασία.

Να το ξεκαθαρίσουμε από την αρχή για να μην έχουμε κάποια αχρείαστη παρεξήγηση: Κανείς, ασφαλώς, δεν υποστηρίζει ότι ένας εκπαιδευτικός μπορεί να εμφανίζεται στον χώρο υπηρεσίας του με οποιαδήποτε ενδυμασία, αδιαφορώντας πλήρως για το επαγγελματικό περιβάλλον ή επιλέγοντας εμφάνιση που αντικειμενικά θα μπορούσε να θεωρηθεί προκλητική ή προσβλητική για το κοινό αίσθημα· άλλο όμως αυτό και άλλο να θεωρείται «απρεπής» ένας νεοδιόριστος εκπαιδευτικός επειδή, μέσα σε συνθήκες καύσωνα και με τη θερμοκρασία να αγγίζει τους 39 βαθμούς Κελσίου, προσήλθε σε γραφείο Διεύθυνσης Εκπαίδευσης για να ορκιστεί φορώντας μια βερμούδα και ανοιχτό παπούτσι, δηλαδή μια απολύτως συνηθισμένη θερινή ενδυμασία που από μόνη της ούτε προσβάλλει ούτε προκαλεί και, σε κάθε περίπτωση, δύσκολα μπορεί να δικαιολογήσει την αναβολή ή την παρεμπόδιση μιας θεσμικής διαδικασίας.

Και εδώ χρειάζεται επίσης οφείλουμε να ξεκαθαρίσουμε από την αρχή κάτι που κινδυνεύει να χαθεί μέσα στη συζήτηση περί «ευπρέπειας», «επισημότητας» και «σωστής εμφάνισης»: το θέμα δεν είναι εάν κάποιος θεωρεί το κοντό παντελόνι κατάλληλο ή ακατάλληλο για μια ορκωμοσία, ούτε εάν προτιμά τα κλειστά παπούτσια από τα πέδιλα, αλλά εάν υπήρχε συγκεκριμένος και θεσμοθετημένος κανόνας που έδινε τη δυνατότητα σε ένα διοικητικό όργανο να συνδέσει την ολοκλήρωση μιας προβλεπόμενης θεσμικής διαδικασίας με την αλλαγή της ενδυμασίας των νεοδιόριστων εκπαιδευτικών.

Αυτό είναι το πραγματικό ζήτημα και από εκεί πρέπει να ξεκινήσει κάθε σοβαρή συζήτηση για το περιστατικό, γιατί οι προσωπικές αντιλήψεις για το τι είναι κομψό, επίσημο, σεμνό ή κατάλληλο μπορεί να διαφέρουν από άνθρωπο σε άνθρωπο, όμως σε μια διοίκηση που λειτουργεί με κανόνες η προσωπική αισθητική δεν μπορεί από μόνη της να δημιουργεί υποχρεώσεις ούτε, πολύ περισσότερο, να μετατρέπεται σε άτυπη προϋπόθεση για την ολοκλήρωση μιας διοικητικής πράξης.

Το ερώτημα προς την Περιφερειακή Διεύθυνση Εκπαίδευσης Αττικής είναι επομένως απλό, συγκεκριμένο και δεν επιδέχεται αισθητικές απαντήσεις: με βάση ποια ακριβώς νομοθετική, κανονιστική ή υπηρεσιακή διάταξη μπορεί να ζητηθεί από έναν νεοδιόριστο εκπαιδευτικό να αλλάξει την ενδυμασία του πριν του επιτραπεί να ολοκληρώσει την ορκωμοσία και την ανάληψη υπηρεσίας του;

Αν υπάρχει τέτοιος κανόνας, είναι αυτονόητο ότι πρέπει να παρουσιαστεί, να είναι γνωστός στους ενδιαφερομένους και να εφαρμόζεται με τον ίδιο τρόπο σε όλους, χωρίς προσωπικές ερμηνείες και χωρίς αυθαίρετες διαφοροποιήσεις· αν όμως δεν υπάρχει, τότε το ζήτημα αποκτά πολύ μεγαλύτερη βαρύτητα, γιατί η προσωπική κρίση ενός διοικητικού στελέχους φαίνεται να εισέρχεται σε ένα πεδίο όπου θα έπρεπε να έχουν θέση μόνο οι νόμοι, οι κανονισμοί και οι σαφώς καθορισμένες αρμοδιότητες.

Το θέμα, λοιπόν, δεν είναι αν σε κάποιον αρέσουν ή δεν αρέσουν τα πέδιλα, αν θεωρεί ένα κοντό παντελόνι περισσότερο ή λιγότερο επίσημο ή αν έχει μια αυστηρότερη αντίληψη για το πώς πρέπει να εμφανίζεται ένας δημόσιος υπάλληλος σε μια τελετή ορκωμοσίας, γιατί όλα αυτά ανήκουν στη σφαίρα της υποκειμενικής κρίσης και της προσωπικής αισθητικής, η οποία μπορεί ασφαλώς να υπάρχει ως άποψη, δεν μπορεί όμως αυτομάτως να αποκτά διοικητική ισχύ.

Και εδώ βρίσκεται ίσως η πιο ανησυχητική διάσταση του περιστατικού, επειδή οι άνθρωποι που προσέρχονται για να ορκιστούν δεν είναι μαθητές που καλούνται στο γραφείο του διευθυντή επειδή παραβίασαν έναν σχολικό κανονισμό, αλλά ενήλικοι επιστήμονες, νεοδιορισμένοι δημόσιοι υπάλληλοι και εκπαιδευτικοί που έχουν ολοκληρώσει μια μακρά διαδικασία επιλογής και διορισμού και προσέρχονται για να εκπληρώσουν μια συγκεκριμένη θεσμική υποχρέωση.

Η αντιμετώπισή τους ως προσώπων που πρέπει πρώτα να συμμορφωθούν με μια άγραφη ενδυματολογική απαίτηση προκειμένου να γίνουν δεκτά σε μια θεσμική διαδικασία δημιουργεί ένα προβληματικό μήνυμα, γιατί αφήνει να εννοηθεί ότι η θέση διοικητικής ευθύνης μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να μετατραπούν προσωπικές αντιλήψεις σε κανόνες συμπεριφοράς, ακόμη και όταν αυτοί οι κανόνες δεν είναι σαφώς διατυπωμένοι ούτε γνωστοί εκ των προτέρων.

Και κάπου εδώ το περιστατικό παύει να αφορά δύο εκπαιδευτικούς και το τι φορούσαν μια συγκεκριμένη ημέρα και αρχίζει να αφορά τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τη διοίκηση, τα όρια της εξουσίας και τον σεβασμό της προσωπικότητας εκείνων που βρίσκονται απέναντί της.

Η αντίφαση γίνεται ακόμη πιο έντονη αν σκεφτεί κανείς ότι το σύγχρονο σχολείο μιλά καθημερινά για τη διαφορετικότητα, για τα ανθρώπινα δικαιώματα, για την ελευθερία της προσωπικότητας, για τον σεβασμό στις επιλογές του άλλου και για τη διαμόρφωση νέων ανθρώπων που δεν φοβούνται να εκφράζονται και να υπερασπίζονται την αξιοπρέπειά τους, ενώ την ίδια στιγμή εκπαιδευτικοί μπορεί να βρίσκονται αντιμέτωποι με την απαίτηση να προσαρμόσουν την εμφάνισή τους σε υποκειμενικά αισθητικά κριτήρια.

Πώς μπορεί ένα εκπαιδευτικό σύστημα να ζητά από τους εκπαιδευτικούς να διδάσκουν στα παιδιά ότι πρέπει να σέβονται τη διαφορετικότητα και να μην κρίνουν τον άνθρωπο από την εμφάνισή του, όταν οι ίδιοι οι εκπαιδευτικοί κινδυνεύουν να αντιμετωπιστούν σαν πειθαρχικά ελεγχόμενοι μαθητές επειδή κάποιος θεωρεί ότι το παντελόνι τους είναι πολύ κοντό ή τα παπούτσια τους πολύ ανοιχτά;

Η εκπαίδευση, τουλάχιστον όπως θα έπρεπε να την αντιλαμβανόμαστε, δεν είναι στρατώνας, δεν είναι μηχανισμός ομοιομορφίας και δεν είναι ένας χώρος όπου η συμμόρφωση με τις προσωπικές προτιμήσεις του εκάστοτε προϊσταμένου αποτελεί προϋπόθεση επαγγελματικής αποδοχής, αλλά ένας θεσμός που υποτίθεται ότι καλλιεργεί την κριτική σκέψη, την προσωπική ελευθερία, την υπευθυνότητα, τον σεβασμό στον άλλον και την ικανότητα να ζητάς εξηγήσεις όταν κάποιος περιορίζει τις επιλογές σου.

Αν, λοιπόν, κάποιος μας έλεγε ότι για να ολοκληρώσουμε μια θεσμικά προβλεπόμενη διαδικασία πρέπει πρώτα να αλλάξουμε ρούχα επειδή ο ίδιος δεν εγκρίνει την εμφάνισή μας, το πρώτο που θα ζητούσαμε θα ήταν να μας υποδειχθεί εγγράφως η συγκεκριμένη διάταξη που θεμελιώνει αυτή την απαίτηση και, εφόσον θεωρούσαμε ότι θίγεται η προσωπικότητα ή κάποιο νόμιμο δικαίωμά μας, θα εξετάζαμε με νομική υποστήριξη κάθε προβλεπόμενο διοικητικό ή δικαστικό μέσο.

Γιατί, τελικά, όλη αυτή η ιστορία δεν αφορά ούτε τα πέδιλα ούτε τα κοντά παντελόνια ούτε το προσωπικό γούστο κανενός, αλλά κάτι πολύ βαθύτερο και πολύ πιο ουσιαστικό: αν ένας διοικητικός προϊστάμενος μπορεί να μετατρέπει την προσωπική του αντίληψη περί «σωστής εμφάνισης» σε όρο για την ολοκλήρωση μιας θεσμικής διαδικασίας και, κυρίως, αν υπάρχει κανόνας που του δίνει αυτή τη δυνατότητα.

Αν υπάρχει, ας παρουσιαστεί.

Αν δεν υπάρχει, τότε η συζήτηση αλλάζει εντελώς.

Γιατί σε μια ευνομούμενη πολιτεία οι πολίτες και οι δημόσιοι υπάλληλοι οφείλουν να συμμορφώνονται με τους κανόνες, αλλά εξίσου σημαντικό είναι και η εξουσία να μην κατασκευάζει κανόνες εκεί όπου ο νόμος δεν έχει προβλέψει κανέναν.

Και ίσως αυτό να είναι τελικά το σημαντικότερο μάθημα που μπορεί να βγει από το περιστατικό: ένα εκπαιδευτικό σύστημα που θέλει να διαμορφώνει ελεύθερους, δημοκρατικούς και σκεπτόμενους πολίτες οφείλει πρώτα απ’ όλα να γνωρίζει ότι ο σεβασμός στη διαφορετικότητα και στην προσωπικότητα δεν διδάσκεται μόνο μέσα στην τάξη, αλλά αποδεικνύεται καθημερινά και στον τρόπο με τον οποίο η ίδια η εκπαιδευτική διοίκηση αντιμετωπίζει τους ανθρώπους της.

Όταν το κοντό παντελόνι γίνεται μεγαλύτερο πρόβλημα από τον μισθό των 820 ευρώ

Υπάρχει όμως και μία ακόμη πλευρά της υπόθεσης, ίσως η πιο αποκαλυπτική για το πού στρέφεται τελικά το ενδιαφέρον της εκπαιδευτικής διοίκησης, γιατί την ώρα που ένας νεοδιόριστος εκπαιδευτικός ξεκινά την επαγγελματική του πορεία με καθαρές αποδοχές που στην πρώτη μισθολογική βαθμίδα κινούνται περίπου στα 820 ευρώ, καλείται πολλές φορές να εγκαταλείψει μέσα σε ελάχιστες ημέρες τον τόπο κατοικίας του, να μετακινηθεί εκατοντάδες χιλιόμετρα, να βρει σπίτι σε μια Αθήνα ή σε ένα νησί όπου ένα μεγάλο μέρος του μισθού του μπορεί να εξαφανιστεί μόνο στο ενοίκιο, να πληρώσει εγγύηση, μεταφορικά, λογαριασμούς και τα πρώτα έξοδα μιας καινούργιας ζωής, η διοικητική προτεραιότητα φαίνεται ξαφνικά να γίνεται αν το παπούτσι του είναι αρκετά κλειστό και το παντελόνι του αρκετά μακρύ.

Και αναρωτιέται κανείς αν εκείνοι που παίρνουν τέτοιες αποφάσεις έχουν σκεφτεί έστω για μία στιγμή την πραγματική ζωή του ανθρώπου που έχουν απέναντί τους: αν ο νεοδιόριστος έχει έρθει εκείνο το πρωί από την επαρχία με μία βαλίτσα, αν μένει προσωρινά σε φίλους ή σε ξενοδοχείο μέχρι να βρει σπίτι, αν διαθέτει δεύτερο ζευγάρι παπούτσια ή διαφορετικά ρούχα για να επιστρέψει και να αλλάξει, αν έχει αυτοκίνητο ή αν πρέπει να ξαναμπεί σε λεωφορεία και μετρό μέσα σε συνθήκες καύσωνα, αν γνωρίζει ακόμη πού θα τοποθετηθεί και πού θα κατοικεί σε λίγες ημέρες και, τελικά, αν το κράτος που απαιτεί από εκείνον «ευπρεπή» εμφάνιση του εξασφαλίζει τις στοιχειώδεις οικονομικές προϋποθέσεις για μια αξιοπρεπή καθημερινότητα.

Γιατί είναι πράγματι μια παράξενη αντιστροφή προτεραιοτήτων να εξετάζεται με τόση αυστηρότητα η εμφάνιση δύο εκπαιδευτικών, την ώρα που λίγες ημέρες πριν από την έναρξη της σχολικής χρονιάς το ουσιαστικό ερώτημα για την εκπαιδευτική διοίκηση θα έπρεπε να είναι αν κάθε τάξη θα έχει τον εκπαιδευτικό της, αν θα καλυφθούν εγκαίρως τα κενά, αν οι νεοδιόριστοι θα μπορέσουν να βρουν στέγη εκεί όπου καλούνται να υπηρετήσουν και αν ένας άνθρωπος που το κράτος τού εμπιστεύεται τη μόρφωση των παιδιών μπορεί να ζήσει στοιχειωδώς αξιοπρεπώς με τον πρώτο του μισθό.

Κάπου εδώ, λοιπόν, το περιστατικό αποκτά έναν σχεδόν συμβολικό χαρακτήρα: το κράτος εμφανίζεται εξαιρετικά απαιτητικό απέναντι στο μήκος του παντελονιού ενός εκπαιδευτικού, αλλά πολύ λιγότερο απαιτητικό απέναντι στον εαυτό του για το ύψος του μισθού που του καταβάλλει, τις συνθήκες μέσα στις οποίες τον υποχρεώνει να μετακινηθεί και την έγκαιρη στελέχωση των σχολείων στα οποία θα τον στείλει να διδάξει.

Και ίσως γι’ αυτό η εικόνα προκαλεί τόσο έντονη αντίδραση: επειδή πίσω από το κοντό παντελόνι και τα ανοιχτά παπούτσια κρύβεται μια ολόκληρη αντίληψη για το τι θεωρεί η διοίκηση σημαντικό και τι δευτερεύον, για το πόσο εύκολα μπορεί να απαιτεί συμμόρφωση από τον εργαζόμενο και πόσο δυσκολότερα απαιτεί από τον ίδιο της τον εαυτό να του προσφέρει τις συνθήκες που αντιστοιχούν στην αξιοπρέπεια και στην ευθύνη του επαγγέλματός του.

Το πραγματικό ζητούμενο, άλλωστε, δεν είναι να έχουμε εκπαιδευτικούς με «σωστό» παπούτσι την ημέρα της ορκωμοσίας, αλλά να έχουμε εκπαιδευτικούς στις τάξεις όταν χτυπήσει το πρώτο κουδούνι, να μπορούν να πληρώσουν το σπίτι στο οποίο θα μείνουν, να μη χρειάζεται να επιλέγουν ανάμεσα στο ενοίκιο και στα βασικά έξοδα του μήνα και να αισθάνονται ότι η Πολιτεία τούς αντιμετωπίζει ως επιστήμονες και δημόσιους λειτουργούς και όχι ως νεοσύλλεκτους που πρέπει πρώτα να περάσουν ένα άτυπο τεστ πειθαρχίας για να αποδείξουν ότι είναι «ευπρεπείς».