Γιώργος Γκρίλης*

Όταν τον Δεκέμβριο δίναμε στην Καλλιθέα τον αγώνα μας ενάντια στα Ωνάσεια σχολεία, ξεκινούσα όλες μου τις ομιλίες ως εξής: «Προσπαθήστε να κάνετε εικόνα, τι σημαίνει για ένα παιδί η Εκπαίδευση που προωθούν, με τα σχολεία της “αριστείας”, την υπερεντατικοποίηση της μάθησης και το Εθνικό Απολυτήριο. Τα παιδιά, για να περάσουν στο καλό σχολείο, θα ξεκινάνε φροντιστήρια από την Ε΄ Δημοτικού. Αυτό είναι κάτι που ήδη γίνεται, πχ στη Νέα Σμύρνη, για να μπούνε στην Ευαγγελική Σχολή. Πολλοί γονείς μάλιστα θεωρούν πως αυτό δεν είναι αρκετό και πως θα πρέπει να ξεκινάνε από πολύ νωρίτερα, ίσως και από τη Δευτέρα. Περνάνε λοιπόν στο καλό σχολείο, στο Ωνάσειο και επιβραβεύονται με το να… χτυπάνε κάρτα 8 – 4, γιατί αυτό είναι το Πρόγραμμα στα Ωνάσεια όπου οι Όμιλοι είναι υποχρεωτικοί. Και σαν να μην έφτανε αυτό θα έχουν, ελέω Εθνικού Απολυτηρίου, Πανελλήνιες εξετάσεις στην Α΄ Λυκείου, στη Β΄ Λυκείου και στη Γ΄ Λυκείου! Δεν ξέρω αν αυτό εσείς το λέτε Μόρφωση, κατά τη γνώμη μου είναι ένα πράγμα μόνο: σε προετοιμάζω να δέχεσαι αδιαμαρτύρητα τη 13ωρη σκλαβιά!»

Τον 20^ο αιώνα δύο ήταν τα κυρίαρχα μοντέλα της Εκπαίδευσης: το Ευρωπαϊκό και το Αμερικανικό. Το Ευρωπαϊκό, μπορούσε να συνοψιστεί στη λέξη Allgemeine Bildung (Ολοκληρωμένη Μόρφωση), όπως ονόμαζε το όραμά του για την Παιδεία, ο σημαντικότερος εκπρόσωπός του, ο Πρώσος φιλόσοφος (και διατελέσας Υπουργός Παιδείας) von Humboldt. Σε αντίθεση με το αμερικανικό σύστημα, το οποίο ήταν απολύτως στραμμένο στην επαγγελματική εκπαίδευση και στην αγορά, το Bildung απέβλεπε περισσότερο σ΄ αυτό που ο Αμερικανός ψυχολόγος Abraham Maslow θα ονομάσει αργότερα “αυτοπραγμάτωση”, δηλαδή στην πλήρη ανάπτυξη των δυνατοτήτων του ατόμου, ώστε να αποβεί η δυνατόν καλύτερη version του εαυτού του. Στην εκπαίδευση αυτή, συνυπάρχει ο ακαδημαϊκός προσανατολισμός με τη χειρωνακτική εργασία, γιατί θεμέλιο της είναι ο εναρμονισμός της ψυχής του ταπεινότερου εργάτη με την ψυχή του πλέον εκλεπτυσμένου επιστήμονα, ώστε ούτε ο πρώτος να καταντάει ένας “άξεστος αγροίκος” ούτε ο άλλος ένας “φαντασιόπληκτος εκκεντρικός”.  

Αντίθετα, για το Αμερικανικό σύστημα, ο άνθρωπος ταυτίζεται με τη μηχανή παραγωγής. Το δόγμα θα μπορούσε να είναι: εκπαιδεύεσαι για να είσαι η δουλειά σου. Το σχολείο είναι άχρηστο αν δεν αποβλέπει κάπου σε επαγγελματικό επίπεδο. Η γνώση είναι χρησιμοθηρική και η πρόσληψή της αξιολογείται διαρκώς με τεστ. Το σύνθημα στα charter schools (τα αντίστοιχα Ωνάσεια) στις ΗΠΑ είναι: ό,τι δεν χωράει σε τεστ, δεν διδάσκεται. Τα παιδιά εκπαιδεύονται έτσι να μαθαίνουν πως η αλήθεια είναι μία και αδιαπραγμάτευτη, αυτή που σου μαθαίνουν ως τέτοια οι συγγραφείς των σχολικών εγχειριδίων (κατ΄ επέκταση αυτοί που ελέγχουν το σύστημα εκπαίδευσης), πως η αμφισβήτηση είναι από αχρείαστη έως άχρηστη και πως ο μόνος στόχος της εκπαίδευσης είναι ο καλός βαθμός. Είναι προφανές πως η κριτική σκέψη και η δημιουργικότητα δεν έχουν καμία θέση σ΄ αυτή την εκπαίδευση. Μέσα σ΄ αυτό το πλαίσιο η έννοια της χαράς στην Εκπαίδευση ερμηνεύεται με κατεξοχήν τεχνοκρατικούς όρους: χαρούμενος μαθητής είναι ο “άριστος”, αυτός που τα καταφέρνει στο ανταγωνιστικό περιβάλλον της τάξης.  Πρόκειται για μία εργαλειακή αξιοποίηση της χαράς, προκειμένου να αναβαθμιστεί σε ηθικό επίπεδο η χρήση των τεστ και των στάνταρντς, αφού η αριστεία σχετίζεται με την ηθική της παραγωγής και η απόλαυση με αυτήν της κατανάλωσης. Είναι χαρακτηριστική η διαπίστωση του Giroux για το εκπαιδευτικό σύστημα των ΗΠΑ ότι το σχολείο έχει μετατραπεί σε εξεταστικό κέντρο ή σε υποδειγματικό σωφρονιστικό σύστημα με πολιτικές επιτήρησης και μηδενικής ανοχής. Η χαρά, λοιπόν, ταυτίζεται με την επιτυχία στις εξετάσεις.

Και, όσοι δεν πετυχαίνουν…; Να ένα καλό ερώτημα!

Και άλλο ένα καλό ερώτημα είναι: πόσο αντέχεται αυτό το διαρκές κυνήγι της επιτυχίας; Ε;

Πώς παλεύεται το άγχος, η απογοήτευση της αποτυχίας, το διαρκές ανικανοποίητο της επιτυχίας, το στρες ως μόνιμος τρόπος ζωής ήδη από την παιδική ηλικία; Η μετατροπή του σχολείου από χώρο κοινωνικοποίησης σε υποκατάστημα της ζούγκλας της αγοράς, τι παιδιά θα παράγει; Τι γίνεται με τα παιδιά που αρνούνται (ή δεν αντέχουν) τη μετατροπή τους  σε άλογα κούρσας; Όπως αναρωτιέται η ποιήτρια Ειρήνη Παραδεισανού στο ποίημα που έγραψε με αφορμή την αυτοκτονία του 17χρονου κοριτσιού στην Ηλιούπολη: “Άλογο κούρσας και θάλασσα γίνεται; Άλογο κούρσας και έρωτας γίνεται; Άλογο κούρσας και αλάτι γίνεται;” Ποιοι έχουν το λάθος; Τα παιδιά που αρνούνται να γίνουν άλογα κούρσας; Ή η Εκπαίδευση που μετατρέπει το σχολείο σε εξεταστικό κάτεργο και, συνακόλουθα, όλη την παιδική και εφηβική ηλικία σε έναν βίο αβίωτο;

Έγινε, τις τελευταίες μέρες,  viral η σκηνή από τη σειρά «10 λεπτά κήρυγμα», όπου ο χαρακτήρας που υποδυόταν ο Σάκης Μπουλάς (σ.σ ο μπαμπάς του Λεωνίδα, του νεαρού έφηβου) ξεσπά, περιγράφοντας με τρομακτική ακρίβεια την παθογένεια αυτού του εκπαιδευτικού ζόφου: “Όχι, έχει σχέση με την μούχλα των γονιών τους, κατάλαβες; Που πείθουν τα παιδιά ότι, αν δεν περάσουν στο πανεπιστήμιο και δεν γράψουν καλά, δεν αξίζουν τίποτα. Αλλά ευτυχώς ο Λεωνίδας, βλέπεις, δεν σας παίρνει στα σοβαρά. Ο Λεωνίδας παίρνει σοβαρά τη ζωή, η οποία σε αυτή την ηλικία είναι πανέμορφη, κατάλαβες; Γράψεις δεν γράψεις καλά στις εξετάσεις, περάσεις δεν περάσεις στο πανεπιστήμιο”.

Δυστυχώς, αυτό το (παιδαγωγικά εγκληματικό) “κυνήγι της αριστείας”, όχι μόνο δεν υποχωρεί, αλλά εντείνεται και αγριεύει. Και θα εντείνεται και θα αγριεύει, όλο και περισσότερο, όσο θα επικρατεί το αμερικανικό σχολείο της κατάρτισης έναντι του ευρωπαϊκού μοντέλου της σφαιρικής μόρφωσης. Και θα εντείνεται και θα αγριεύει, όσο θα επικρατεί το καταναλωτικό μοντέλο ζωής, αυτό που ταυτίζει την ευτυχία με την επιτυχία, αυτό που ταυτίζει την χαρά με το πορτοφόλι, αυτό που τρέφει το ανικανοποίητο και την απληστία και που έννοιες όπως αλληλεγγύη, αμφισβήτηση, επανάσταση, έρωτας, θάλασσα και εφηβικό αλάτι, δεν έχουν κανέναν χώρο στο εκπαιδευτικό του σύστημα.

Μπορεί, όμως, να υπάρξει μία άλλη εκπαίδευση; Μία εκπαίδευση που να κάνει χαρούμενα τα παιδιά; Μπορεί.

Μπορεί, αλλά προϋποθέτει άλλο κοινωνικό πρόταγμα. Όχι ατομοκεντρικό, αλλά κοινωνιοστρεφές, όχι ανταγωνιστικό αλλά συνεργατικό, όχι κυνήγι της αριστείας αλλά αλληλέγγυο. Το ξέρω γιατί το ζω. Και μου το μάθανε  ο Χ., ο Ν., η Β., η Μ., ο Κ. και ο Π. Τα παιδιά που ανταποκρίθηκαν στο κάλεσμά μου, πέρυσι, να πηγαίνουμε τα Σαββατοκύριακα στην Κοινωνική Κουζίνα της πόλης και να μαγειρεύουμε για τους άστεγους. Και μου ήρθαν φέτος, ήδη από τη μέρα του Αγιασμού και με ρωτούσαν:  “θα πάμε κύριε και φέτος στα… συσσίτια;” Και, ναι, πηγαίναμε και φέτος και, αντί να πίνουν τον καφέ τους στην Κύπρου, 11 η ώρα το πρωί, καθαρίζανε κρεμμύδια. Και ξαναέρχονταν με χαμόγελο και μου ζητούσαν να ξαναπάμε. Και ξαναπηγαίναμε.

Δυστυχώς, στη σύγχρονη τεχνοκρατική εκπαίδευση τα παιδιά καλούνται, μέσα σε ένα άκρως ανταγωνιστικό πλαίσιο, να καταναλώνουν πληροφορίες και να αναπαράγουν στάσεις και νόρμες του σύγχρονου status quo, μέσα σε ένα περιβάλλον άκρατης εντατικοποίησης. Σε αυτό το περιβάλλον ο ατομικισμός, η προσωπική υπεροχή και η “αριστεία” ως νομιμοποίηση της κοινωνικής ανισότητας μετατρέπονται σε νόημα ύπαρξης, υιοθετείται το δόγμα “ο σώζων εαυτόν σωθήτω” και η μάθηση ταυτίζεται αποκλειστικά με το επαγγελματικό μέλλον, με αποτέλεσμα αυτή η Κοινωνία και, συνακόλουθα, αυτή η Εκπαίδευση, να σκοτώνουν τα παιδιά τους…

Λυπάμαι που τα κορίτσια δεν ήταν στην παρέα των παιδιών που πάμε στα… συσσίτια, που μαθαίνουμε ότι μία άλλη Εκπαίδευση μπορεί να υπάρξει και ότι, ναι, ένας άλλος κόσμος μπορεί και να είναι εφικτός. Μπορεί να μην περνούσαν στο Πανεπιστήμιο. Αλλά θα ήταν μαζί μας τώρα… Και θα σπάγαμε πλάκα τις Κυριακές, κλαίγοντας, πάνω από τα κρεμμύδια μας…

Γιώργος Γκρίλης, Θεολόγος – Φιλόλογος,

Πρόεδρος ΕΛΜΕ Νέας Σμύρνης, Καλλιθέας, Μοσχάτου