Στις 31 Οκτώβρη 1922 ξεκίνησε στην Παλαιά Βουλή η περίφημη «Δίκη των Έξι», με κατηγορουμένους οκτώ πολιτικούς και στρατιωτικούς που θεωρήθηκαν υπεύθυνοι για τη Μικρασιατική Καταστροφή. Η διαδικασία πραγματοποιήθηκε από έκτακτο στρατοδικείο, σε συνθήκες έντονης πολιτικής φόρτισης και αμφισβήτησης της νομιμότητάς της. Έξι κατηγορούμενοι καταδικάστηκαν σε θάνατο και εκτελέστηκαν στο Γουδή στις 15 Νοέμβρη. Η δίκη δεν υπήρξε ποτέ αμερόληπτη· το αποτέλεσμά της ήταν προαποφασισμένο. Δεν αναζητήθηκαν οι βαθύτερες αιτίες της καταστροφής, η ιμπεριαλιστική λογική της «Μεγάλης Ιδέας», η εξάρτηση από τους Άγγλους και τους Γάλλους, η φτώχεια του λαού που έστελνε τα παιδιά του να πολεμήσουν για ξένα συμφέροντα.

Στις 31 Οκτώβρη 1922, στην αίθουσα της Παλαιάς Βουλής, στην οδό Σταδίου, άρχισε η περίφημη «Δίκη των Έξι». Ήταν η τελευταία πράξη ενός δράματος που είχε ξεκινήσει στα μικρασιατικά χώματα και είχε αφήσει πίσω του εκατοντάδες χιλιάδες νεκρούς, ξεριζωμένους και πρόσφυγες. Η Ελλάδα, ηττημένη και συγκλονισμένη από τη Μικρασιατική Καταστροφή, αναζητούσε υπευθύνους. Η οργή του λαού ήταν τεράστια και το πολιτικό σύστημα βρισκόταν σε κρίση.

Η δίκη που ακολούθησε δεν ήταν απλώς μια δικαστική διαδικασία. Ήταν μια πολιτική αναμέτρηση με φόντο τον Εθνικό Διχασμό, τις ευθύνες για τη στρατιωτική ήττα και την προσπάθεια του καθεστώτος να διαχειριστεί τις συνέπειες της μεγαλύτερης εθνικής καταστροφής του 20ού αιώνα.

Από τη Μικρασιατική Καταστροφή στην Επανάσταση του 1922

Το καλοκαίρι του 1922 το μικρασιατικό μέτωπο κατέρρευσε. Η ελληνική στρατιά υποχώρησε άτακτα, η Σμύρνη παραδόθηκε στις φλόγες και ο ελληνικός πληθυσμός της Μικράς Ασίας βρέθηκε αντιμέτωπος με τον θάνατο, τη βία και τον αναγκαστικό ξεριζωμό.

Η ήττα προκάλεσε τεράστιους κοινωνικούς και πολιτικούς κραδασμούς. Στις 11 Σεπτέμβρη 1922 εκδηλώθηκε στρατιωτική επανάσταση, με επικεφαλής τους Νικόλαο Πλαστήρα και Στυλιανό Γονατά. Η Επαναστατική Επιτροπή ανέλαβε την εξουσία και προχώρησε στη σύλληψη πολιτικών και στρατιωτικών στελεχών της προηγούμενης περιόδου.

Η ανάγκη να αποδοθούν ευθύνες για την καταστροφή ήταν πλέον επιτακτική. Η νέα εξουσία αποφάσισε τη συγκρότηση έκτακτου επαναστατικού στρατοδικείου, το οποίο θα δίκαζε όσους θεωρούνταν πρωταίτιοι της εθνικής συμφοράς.

Οι οκτώ κατηγορούμενοι και το έκτακτο στρατοδικείο

Στο εδώλιο οδηγήθηκαν οκτώ πρόσωπα: οι πρώην πρωθυπουργοί Δημήτριος Γούναρης, Πέτρος Πρωτοπαπαδάκης και Νικόλαος Στράτος, οι πρώην υπουργοί Νικόλαος Θεοτόκης και Γεώργιος Μπαλτατζής, καθώς και οι στρατιωτικοί Γεώργιος Χατζανέστης, Μιχαήλ Γούδας και Ξενοφών Στρατηγός.

Ανάμεσά τους ξεχωρίζει η παρουσία του Νικόλαου Θεοτόκη, γιου του Κερκυραίου πρωθυπουργού Γεωργίου Θεοτόκη, ο οποίος είχε διατελέσει υπουργός Δικαιοσύνης, Ναυτικών και Στρατιωτικών. Ο Γεώργιος Χατζανέστης ήταν ο αρχιστράτηγος της Μικράς Ασίας κατά την περίοδο της κατάρρευσης του μετώπου.

Πρόεδρος του στρατοδικείου ορίστηκε ο υποστράτηγος Αλέξανδρος Οθωναίος, ενώ συμμετείχαν αξιωματικοί και στρατιωτικοί δικαστικοί σύμβουλοι. Την υπεράσπιση των κατηγορουμένων ανέλαβαν γνωστοί δικηγόροι της εποχής, μεταξύ των οποίων οι Κ. Τσουκαλάς και Α. Παπαληγούρας.

Η αίθουσα της Βουλής μετατράπηκε σε δικαστήριο. Τα έδρανα όπου μέχρι πρότινος κάθονταν ως υπουργοί οι κατηγορούμενοι έγιναν τα εδώλια των κατηγορουμένων. Η δίκη πραγματοποιούνταν υπό αυστηρά μέτρα ασφαλείας, ενώ η είσοδος του κοινού γινόταν με ειδικό «εισιτήριο εισόδου» που εξέδιδε το στρατοδικείο.

Μια δίκη υπό πολιτική πίεση

Από την πρώτη κιόλας ημέρα, στις 31 Οκτώβρη, η υπεράσπιση αμφισβήτησε τη νομιμότητα του έκτακτου στρατοδικείου. Οι συνήγοροι υποστήριξαν ότι η εκδίκαση της υπόθεσης έπρεπε να γίνει από το αρμόδιο δικαστήριο που προέβλεπε το Σύνταγμα και όχι από ένα έκτακτο στρατιωτικό δικαστήριο.

Οι ενστάσεις απορρίφθηκαν, με την επίκληση του «πνεύματος της Επανάστασης». Η διαδικασία διεξαγόταν σε ένα κλίμα έντονης πολιτικής φόρτισης, ενώ ο Τύπος τελούσε υπό αυστηρό έλεγχο. Τα πρακτικά δημοσιοποιούνταν μέσω κυβερνητικών δελτίων, χωρίς δυνατότητα αλλοίωσης ή παρέμβασης.

Παράλληλα, έξω από την αίθουσα του στρατοδικείου εξελισσόταν μια δεύτερη, εξίσου κρίσιμη διαδικασία. Η Επαναστατική Επιτροπή δεχόταν πιέσεις από το εσωτερικό της χώρας, αλλά και από τις ξένες πρεσβείες. Οι πρεσβευτές της Βρετανίας, της Γαλλίας και άλλων χωρών επιχειρούσαν να αποτρέψουν τις εκτελέσεις, ενώ ο Βρετανός πρεσβευτής Φράνσις Λίντλεϊ χαρακτήριζε τη δίκη «σκηνοθεσία».

Η θανατική καταδίκη και οι εκτελέσεις στο Γουδή

Η δίκη ολοκληρώθηκε στις 15 Νοέμβρη 1922, σύμφωνα με το τότε ημερολόγιο. Το πρωί, ύστερα από μαραθώνια διαδικασία και διαβουλεύσεις του στρατοδικείου, ανακοινώθηκε η απόφαση.

Έξι από τους οκτώ κατηγορουμένους καταδικάστηκαν σε θάνατο: ο Δημήτριος Γούναρης, ο Πέτρος Πρωτοπαπαδάκης, ο Νικόλαος Στράτος, ο Γεώργιος Μπαλτατζής, ο Νικόλαος Θεοτόκης και ο Γεώργιος Χατζανέστης. Οι Μιχαήλ Γούδας και Ξενοφών Στρατηγός καταδικάστηκαν σε ισόβια δεσμά.

Λίγες ώρες αργότερα, οι έξι εκτελέστηκαν στο Γουδή, προκαλώντας έντονες αντιδράσεις στο εσωτερικό και στο εξωτερικό.

Η «Δίκη των Έξι» εξακολουθεί να αποτελεί αντικείμενο ιστορικής και πολιτικής αντιπαράθεσης. Το ερώτημα αν επρόκειτο για πραγματική απόδοση ευθυνών ή για μια διαδικασία πολιτικής εκδίκησης παραμένει στο επίκεντρο της ιστορικής συζήτησης.

Ποιοι πλήρωσαν τελικά το τίμημα;

Η Μικρασιατική Καταστροφή δεν μπορεί να ερμηνευτεί έξω από το πλαίσιο του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, των ανταγωνισμών των Μεγάλων Δυνάμεων και της σύγκρουσης για τον έλεγχο των εδαφών της πρώην Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Η ελληνική εκστρατεία συνδέθηκε με τη Μεγάλη Ιδέα και τις επιδιώξεις της ελληνικής αστικής τάξης να διευρύνει την πολιτική και οικονομική της επιρροή στην περιοχή.

Οι λαοί της Μικράς Ασίας πλήρωσαν με αίμα και ξεριζωμό τις συνέπειες αυτών των ανταγωνισμών. Οι στρατιώτες, οι οικογένειές τους και οι πρόσφυγες βρέθηκαν αντιμέτωποι με τις τραγικές συνέπειες μιας πολιτικής που παρουσιαζόταν ως εθνικό όραμα. Οι λαοί της περιοχής, Έλληνες, Τούρκοι, Αρμένιοι, Κούρδοι, έγιναν πιόνια στη σκακιέρα των Μεγάλων Δυνάμεων. Και όταν το σχέδιο κατέρρευσε, το αστικό κράτος γύρισε την οργή του εσωτερικά, για να «ξεπλύνει» τη ντροπή με αίμα.

Η εκτέλεση των έξι πολιτικών και στρατιωτικών δεν έδωσε απαντήσεις σε όλα τα κρίσιμα ερωτήματα για τις ευθύνες, τις επιλογές και τις διεθνείς συμμαχίες που οδήγησαν στην καταστροφή. Ούτε έσβησε τις ευθύνες ενός ολόκληρου πολιτικού και στρατιωτικού συστήματος.

Έναν αιώνα και πλέον μετά, η ιστορική μνήμη δεν μπορεί να περιορίζεται στην αναζήτηση μεμονωμένων ενόχων. Οφείλει να φωτίζει τις πολιτικές επιλογές, τα κοινωνικά συμφέροντα και τους διεθνείς ανταγωνισμούς που καθόρισαν την πορεία προς την καταστροφή. Γιατί η Ιστορία δεν είναι μόνο η καταγραφή των γεγονότων, αλλά και η προσπάθεια να κατανοήσουμε πώς και γιατί οι λαοί οδηγούνται στις μεγαλύτερες τραγωδίες.

Η Επανάληψη της Δίκης

Στις 20 Ιανουαρίου 2008 ο Μιχαήλ Πρωτοπαπαδάκης, εγγονός του Πέτρου Πρωτοπαπαδάκη, προσέφυγε στον Άρειο Πάγο και ζήτησε με αίτησή του την ακύρωση της απόφασης του Εκτάκτου Επαναστατικού Στρατοδικείου Αθηνών της 15ης Νοεμβρίου 1922 και την επανάληψη της διαδικασίας (δίκης), με το αιτιολογικό της ύπαρξης νέων στοιχείων, σύμφωνα με το άρθρο 525 του Κώδικα Ποινικής Δικονομίας. Τα νέα στοιχεία που επικαλέστηκε ο αιτών ήταν μία επιστολή του πρωθυπουργού Ελευθερίου Βενιζέλου προς τον αρχηγό της αξιωματικής αντιπολίτευσης Παναγή Τσαλδάρη (Ιανουάριος 1929) και ένα απόσπασμα από την ομιλία του Ελευθερίου Βενιζέλου στη Βουλή στις 31 Μαρτίου 1932.

Στην επιστολή του προς τον Παναγή Τσαλδάρη έγραφε ο Ελευθέριος Βενιζέλος:

"Δύναμαι να διαβεβαιώσω υμάς κατά τον πλέον κατηγορηματικόν τρόπο ότι ουδείς των πολιτικών αρχηγών της δημοκρατικής παρατάξεως θεωρεί ότι οι ηγέται της πολιτικής, ήτις ηκολουθήθη μετά το 1920, διέπραξαν προδοσία κατά της χώρας ή ότι εν γνώσει οδήγησαν τον τόπο εις την μικρασιατική καταστροφή. Δύναμαι μάλιστα να σας διαβεβαιώσω ότι πιστεύω ακραδάντως ότι θα ήσαν ευτυχείς αν η πολιτική των οδηγεί την Ελλάδα εις εθνικόν θρίαμβον."

Στις 19 Νοεμβρίου 2009 το Ζ' Ποινικό Τμήμα του Αρείου Πάγου συνελθών σε συμβούλιο δέχθηκε τους ισχυρισμούς του αιτούντος με ψήφους 3 έναντι 2 και παρέπεμψε το θέμα στην Ολομέλεια του Αρείου Πάγου για την οριστική απόφαση (1533/2009). Στις 20 Δεκεμβρίου 2009 η Ολομέλεια του Αρείου Πάγου συνεδρίασε κεκλεισμένων των θυρών και με εισήγηση του αντεισαγγελέα του δικαστηρίου Αθανασίου Κονταξή έκρινε ότι εσφαλμένα παραπέμφθηκε ενώπιόν της από το Ποινικό Τμήμα το ζήτημα της επανάληψης της «δίκης των έξι» και ότι κατά συνέπεια αναβιώνει η απόφαση 1533/2009 του Ζ' Ποινικού Τμήματος.

Στις 12 Μαΐου 2010 συνήλθε σε συμβούλιο το Ζ' Ποινικό Τμήμα του Αρείου Πάγου υπό νέα σύνθεση, για να συμπληρώσει την απόφαση 1533/2009 και να διατυπώσει το διατακτικό, σύμφωνα με το άρθρο 145 του Κώδικα Ποινικής Δικονομίας. Στη δίκη παρενέβη με δήλωση πολιτικής αγωγής η Ομοσπονδία Προσφυγικών Σωματείων Ελλάδος, που εκπροσωπεί 185 σωματεία και πλέον των 300.000 απογόνων των προσφύγων του 1922, υποστηρίζοντας ότι θα πρέπει να απορριφθεί η αίτηση επανάληψης της διαδικασίας, επειδή οι έξι καταδικασθέντες από το Στρατοδικείο με τις πράξεις και τις παραλείψεις τους προκάλεσαν τη Μικρασιατική Καταστροφή και τον ξεριζωμό του Ελληνισμού από τις πατρογονικές ρίζες του, μετά 3.000 χρόνια παρουσίας στη Μικρά Ασία. Η παράσταση πολιτικής αγωγής απορρίφθηκε ως απαράδεκτη από το δικαστήριο.

Στις 20 Οκτωβρίου 2010 το δικαστήριο εξέδωσε την απόφασή του και έκανε δεκτή την αίτηση του Μιχαήλ Πρωτοπαπαδάκη, κρίνοντας αθώους τους έξι καταδικασθέντες σε θάνατο από το Έκτακτο Επαναστατικό Δικαστήριο Αθηνών. Με την απόφαση 1675/2010 το Ζ' Ποινικό Τμήμα του Αρείου Πάγου ακυρώνει την απόφαση του Εκτάκτου Επαναστατικού Στρατοδικείου Αθηνών ως προς όλους τους καταδικασμένους για εσχάτη προδοσία και παύει οριστικά την ποινική δίωξη λόγω παραγραφής.